Зулу дагъларин шикилар бегьем дегишарна. Мукьвара абур экв гваз къацу тир, исятда рехи хьана акъвазнава. Инлай-анлай къацуни хъипи кулар аквазва. Якъин абурукай къацубур кьуьд-гад къацу цIирицIрин, хъипибурни жикIидин ва мертерин кулар я.     Чун кIваляй кьуланфериз экъечIна, югъ ахъа жедайла, «Цавун чархар» тIвар алай пили кьунаринни цIегьерин маканрив агакьна. Чна ина гьарда са кьуьзуь кьун яна. Абур гьикI хьайитIани вагьши гьайванри кьадай. Кьуьзуь кьу наривай чпивай — чеб хуьз жезмачир: суьруь катайла, абур кьулухъ галамукьзавай, суьруьди чархарилай хкадардайла, и кьуьзуь гьайванар «вучда» лугьуз хияларзавайбур хьиз, хкадариз тежез, чархун кьилел аламукьзавай. Зи ихтилат и сеферда кьунарикай туш, къуьрекайни лекьрекай я…

     Чи кицIи мертин кулaрай зурба са къуьр къарагъарна. Ам якIу кьунвай агъур беден гваз дагъдин чиникай винел катна. Чна кицIиз эвер хъувуна. КицI кьулухъ элкъвейла, къуьрен винел, цIакулрик тIурфандин ван кутуна, са лекьре гьужумна. Са легьзеда къуьр, чуьнуьх жедай далдадихъ къекъвез, амукьна, амма са далдани мукьварал адаз жагъанач.

     Садра чаз акуна хьи, къуьре са акьван къалин тушир векьин кьалариз хкадарна, гьана ам далудихъ ярх хьана ва кIвачер бедендив игисна.

     Заз и арада къуьрен язух атана. «ИкIа язух гьайванди вич ажузвилелди лувар квай къачагъдин къармахра твада жал?» — фикирна за. Тфенгдай ягъуникай метлеб авачир. Лекь яргъа авай.

     Лекьре, къуьрев агакьайла, кIватIнавай лувар, тум аладарна, вичин бедендин аватунин гьерекат явашарна. Къармахар ахъайнавай тапасар яргъи авуна, ада вичи вич гъуьрчен винел гадарна.

     За гила гуьзлемишзава: «Ингье, исятда лекьре къуьр гваз чархарал лув гуда ва гьанай вичин гъуьрч гадарна рекьида, ахпа неда…»

     Амма за фикир авурвал хьанач. Къуьре вичин къуватлу къулухъ кIвачералди винел атай лекь яна. Лекь галтад хьана, са къвалахъ ярх хьана. Лекь, гадарай пек хьиз, векьера квахьайла, чна гьасятда ягъунар кьиле фейи чкадал чукурна. Къуьр катна, яргъа авай мертин кулара чуьнуьх хьана.

      Чун мукъаятдиз лекьрен мукьув фена. Са лувухъ агалтна, лекь легьлемишиз ярх хьанвай. Адан ахъа кIуфай иви авахьзавай. Чаз и лекь гьамиша адаз ем-гъуьрч хьайи къуьре рекьидайвал янавайди ва адав вичин жаза агакьнавайди акуна.

      Къуьре, акьалтIай дирибашвал авуна, вичин уьмуьр хвена. Ада, далудихъ ярх хьана, кьулухъ кIвачералди лекь акI яна хьи, нетижада лувар квай къачагъдин хур падна.

     Якъин кар я, гьихьтин вагьши гьайван хьайитIани: кIандатIа — гъвечIиди, кIандатIа — чIехиди, ам вичин уьмуьр хуьз алахъда, вичи-вич душмандин сиве ва я къармахра твадач. Инал къуьрени вичин уьмуьр хуьнин амалдикай менфят къачуна. Им къуьре лекь, кIвачерал яна, жазаламиш авур къариба вакъиа хьана. Амма вакъиа къуьр патал хъсан куьтягь хьана.

      Гьа йикъалай башламишна за «къуьр кичIе гьайван я» лугьузвай гъуьрчехъанрихъ галаз гьуьжетар ийизва. Бес ихьтинди кичIе гьайван яни?!

КъиясМЕЖИДОВ

Самур №: 7(301)
август, 2016

Давным-давно в одной деревушке жили две сестрёнки. Звали их Марьям и Лейла. Каждый день они ходили в лес, где пасли свою козочку и собирали грибы да ягоды. Так и жили.
Однажды девочки, гуляя по лесу, как обычно повели козу к реке, чтобы она напилась воды, и тут они увидели раненного лебедя. По его белоснежным крыльям струилась кровь, а глаза были наполнены тоской и грустью. Марьям нежно взяла лебедя и унесла его в дом. Она осторожно промыла рану и перевязала её. Дав лебедю напиться воды, девочка оставила его отдохнуть. Сама же пошла обратно в лес.
Целый день сёстры провели в лесу, а когда солнце стало клониться к закату, они пошли домой.

Тут Лейла спросила:
— Милый лебедь, ты скоро поправишься, — она погладила птицу по голове.
Но тут неожиданно лебедь заговорил:
— Пусть Аллах воздаст вам благом за ваши добрые сердца. Вы помогли мне. И за это я тоже хочу вас отблагодарить. Я приглашаю вас в путешествие по миру.
Девочки никогда не выезжали из своей деревни и не знали, что в мире есть другие места. Потому-то с радостью согласились. Еще бы! Конечно, им хотелось посмотреть мир!
Не успели они и слова вымолвить, как оказались на спине у лебедя, и он вспорхнул высоко, в небо.
Сначала они пролетели мимо луны и звезд. Их было так много, и все они сверкали и блестели как светлячки. Звезды были большими и маленькими. Одни сверкали ярче, другие тусклее. У девочек от восторга захватывало дух.
Марьям воскликнула: «Откуда же в небе столько звезд?». Лебедь ответил: «Их сотворил Аллах».
Всю ночь лебедь летал в небе, а под утро вернулся на землю. Добравшись до дома, девочки резво спрыгнули с лебединой шеи и стали прощаться. Лебедь пообещал прилететь снова.
На следующий день лебедь встретился с девочками и сказал:
-Сегодня я покажу вам Землю.
Сестры с радостью обняли лебедя за шею и забрались на его спину.
Лебедь поднялся вверх, к облакам и вскоре стал спускаться. Перед девочками появились зеленые леса Африки. Мимо пробегали антилопы, газели. Огромные слоны срывали с деревьев фрукты своими длинными хоботами. Стадо жирафов спешило на водопой. Свешиваясь с лианы, смешная обезьянка тянула к девочкам свои лапы. На ветвях сидели пестрые попугаи. Девочки не уставали удивляться: как все было вокруг прекрасно!
Но впереди их ждали другие страны…
В этот день Марьям и Лейла увидели пингвинов, купающихся в океане, наблюдали за лисами и зайцами, бегавшими по лесу… Да кого они только не встретили, ведь пришлось им путешествовать по всей земле!
-Откуда все это?- не уставала удивляться Лейла.
-Все это создал Аллах,- отвечал лебедь.
-И птиц тоже?
-Да.
-А цветы? А мух? А пчел? А фрукты?
-Их тоже сотворил Аллах.
-Какой же Аллах Великий! Какой Он Добрый, Заботливый и Сильный!
К вечеру девочки вернулись домой, и лебедь, пообещав вернуться, скрылся в облаках.
Наутро он снова прилетел. На этот раз лебедь пригласил девочек в морское путешествие. Лейла и Марьям плавали в море. Чего они там только не увидели!
Разные растения, цветные камни, чудесные рыбы появлялись перед их глазами. Они встретили дельфина, акулу, кита, осьминога, медузу, держали в руках удивительную морскую звезду.
-Откуда эта красота? –спросила Марьям
-Это создал Аллах. И нас тоже Он сотворил.
-Нас Аллах сотворил? — удивилась Лейла.
-Конечно,- ответил лебедь.
-В таком случае, Аллах –самый Могущественный и Великий во всей Вселенной.

К сожалению автор сказки не известен, если кто-нибудь знает, отпишитесь ради Аллаха!

    Тама авай кIанчİунихъ са сикI агалтнавай. Каш ацалтнавай адахъ кIвачел акъваздай аман кумачир. Вилерикай верчер, къуьрер карагиз, кьарай квахьнавай адан.
Са герендилай  сикl къарагъна недай затlарихъ гелкъвена. Югъ няни жез-тежез ам тамун агъа кьилиз акъатна. Инай хуьр аквазвай. Гьава мичIи хьунивай, дакlарра эквер куькlуьнзавай. Са демекдиз гьахьун тир сикlрен мурад. Виридалайни мукьвал кlвал галайнихъ чукурна ада. 
Демекдай къвезвай верчерин ванер адан япарихъ верцlи макьамар хьиз галукьзавай. Жугъунив агакьайла ада инихъ-анихъ килигна, гьаятдиз хкадарна.
Демекдилай элкъвез, къенез гьахьдай тIеквен жагъурзавай сикIре. Ингье демекдин кьуд пад кIеви яз акур ада цлан кIаникай хьиз ламу накьв тапацрив чална, тlеквен акъудна. Къенез гьахьай ничхирдин хвешивилин и кьил-а кьил авачир. Чанда кичl гьатай верчерин къакърадин ванер акъатайла сикlре тадиз абурал вегьена.
Япарихъ ванер галукьай кlвалин иеси гьасятда цлахъай куьрснавай тфенгни кьуна къецел экъечIна.  Верчерин цIакулар акур кас чуьнуьхгумбатI гьахьай тlеквендихъ гелкъвена. Ингье вич гьахьай чка накьвадив кlевирна катай сикIрен гелни амачир.
Гъуьрч тIуьна чандиз ахвайш хьанвай сикlрен рикIе муькуь юкъузни демек акьуна. Ам накьанан хьиз демекдиз гьахьна, са верч тlуьна, и гъилерани арадай акъатна.
Гьа икI, кткана сикl демекдик. Гьавалат хьана ам верчерал. Сад нез, кьвед саралай ийиз, кефер хкудзавай ада.
Садра кlвалин иесидин хурукай са гужалди хкатна гьалдай фенвай сикI жанавурдал гьалтна. Ам усалдиз акур жанавурди жузуна:

Хьана кьван,  хьанач кьван са къуьр.  Ам яргъи япар, чапрас вилер, шуькIуь кIвачер авай адетдин къуьр тир. Лугьуз тежедай кьван кичI авай адан чанда. Вич кьван ки-чIехъан санани авачир хьиз жезвай адаз. И чапрасаз чизвачир хьи, вири къуьрер гьа вич хьтин кичIехъа-нар я. 

АЗИЗРИН Севда

    Пакаман вахт тир. Вири ширин ахварик квай, анжах къизилдин жагъа авай кIек ксанвачир . Таран кукIва ацукьнавай ада сифте вичин лувар юзурна, ахпа келледай уь-уь яна.

      КIекрен ван галукьай чакъал тадиз таран кIаник атана ва агъадай кIекрез килигна. Сивиз цIаран яд атай чакъал гзаф вахтунда таран кIаник аукьна, амма кIек тарай эвичIнач. Эхирни чакъалдай гаф акъатна:

— Я кIек стха, вахъ вуч сес ава. Агъуз эвичIна, уь-уь… ягъа тIун!

    КIекре, мад сеферда уь-уь… яна, лагьана:

— Я чакъал стха, вак вуч тади ква? Акъваз са тIимил. Ругъвац ахварай аватайла, эвичIда зун.

Ругъвац тIвар ван хьайила, чакъал тум илисна, катна.

    Рухвайрин назиквал чиз, Пепе халади абурув я цан цаз тунач, я векь ягъиз. Вири четин кIвалахар ада вичи авуна. Рухвайриз, лагьайтIа, я гатун зегьемвал, я хъуьтIуьн аяз, я зулун къати гарар, я гатфарин бул марфар акунач. Абур, къванцин кIаник экъечIзавай хъипи векьер хьиз, сефилдиз чIехи жезвай.

Эхирни Пепе хала кьуьзуь хьана. Ам, кефсуз яз, месе гьатна. Гьиьван кIвалахда?!

   Са йифиз, цIайлапан ягъиз, къати марф акатна. КIвализ тIилияр къвез башламишна. Къавуз кул гана кIанзавай.

   — Завай къавал экъечIиз жедач, — лагьана чIехи хци. — зи какадин кьил хада.

   — Завайни жедач, — лагьана юкьван хци, — зи чIарчIин гардан гару кьатIда.

   — Зи кьалунин кIвачер кьежена, кьвечIил жеда, — назик сес акъуда гъвечIи хци.

    Маса чара амукьнач: месикай хкечIна, азарлу Пепе хала верхи кулни гваз къавал акьахна.

    Хейлин вахт алатна, амма пепе хала хтана акъатнач. Экв хьана, марф акъвазайла, чIехи хва къецел экъечIна. Адаз къавалай аватна, гьаятдин юкьвал ярх хьанвай чпин диде акуна.

  — Аман, чан диде, вун кьена хьи! — ада кьве гъиливни вичин кьил кIевиз чуькьвена. адан какадин кьил кьве пад хьана.

    ЧIехи стхади гуьгъуьниз атай юкьван стхадайни гьарай акъатна:

   — Зи гардан хурай, диде, вун къавал ракъурай! — лагьана, ада кьил галтадна. Гьасятда адан чIарчIин гардан галатна.

   — Зи кIвачер хурай, диде, къавал акьах тавур! — шез-шез, мет-кьил гатана гъвечIи хцини. Адан кьалунин кIвачер са шумуд чкадилай кьатI хьана.

    Пепе хала кьенвачир. Явашдиз къарагъна, ада вичин вилерилай къвезвай накъвар михьна, сифте чIехи хцин кьилелай гъил алтадна, лагьана:

   — Ви кьил гьулдандинди хьурай, бала!

    Ахпа юкьван хцин гардандивай гъил гуьцIна, лагьана:

    — Ви гардан пагьливандинди хьурай, хва!

   Эхирдай гъвечIи хцин кIвачеривай гъил гуьцIна, лагьана:

   — Ви кIвачер дагъдин яцранбур хьурай, чан бала!

   Дидедин вилик сад-садалай гуьрчег пуд кьегьал акъвазна.

  — Лагь, диде, ви къуллугъ! — хуруз гъуд яна, такабурлу кьилер агъузна абуру.

  — Чан балаяр, куьн икI акун фадлай зи эрзиман тир. Гила дидедин сурад кьилиз акъатна, — гьакI лагьана, дидеди гьамишалугъ яз вилер акьална.

ХъуьтIуьн вахт тир. Са кьиф къузада, са кьифни гуьнеда яшамиш жезвай.
Са юкъуз къузада авай кьиф килигна вичин тIеквендай – гатфар жезва, ракъини живедал чIулав цIара кхьизва.
«Агьа, хъсан я, гила кьенят-менят валариз, авай зун-вун чанариз!» — лагьана, ада вичин суьрсет нез эгечIна ва руфун дулу авуна.
Килигна гуьнеда авай кьиф вичин тIеквендай – кьуьд я, живеди, лацу суфради хьиз, къузада авай кIунтIар кIевнава.
«Кьенят авуна кIанда», — лагьана ада.
Килигна къузада авай кьиф вичин тIеквендай – жив лугьудай затI амач.
«Кеф! – лагьана кьифре. – Куьдни акьалтIна, суьрсетни». Кьиф дуьздиз экъечIайтIа, акьалтIнавайди вичин суьрет я: жив, жив… Къузадиз гатфар пуд вацралайни къведайвал туш, гуьнедани цIранвайди гьа ягъай вил акьадай са кьве син я.
Гуьнеда авай кьифре я хъуьтIуьн эхирдикай, я суьрсетдин эхирдикай фикир ийизвачир…
Гьа икI, масадан гьалдиз килигна кар авур кьиф гишила телеф хьана.

 Рамалданов А.Р. «Лезги чIал»

 2-синиф,Махачкала, 2002,-332с

Гафар ва ибараяр: кьиф – мышь; къуза – северная, теневая сторона горы; гуьне – солнечная сторона; тIеквен – нора; гатфар – весна; кьенят – экономия, бережливость; валар – кусты; суьрет – припасы, запас еды; руфун дулу авун – живот наполнять; суфра – скатерть; гьал – обстоятельство; гишила – от голода; – гибнуть, пропадать.

     Ракьун гьа са кIусуникай гьа са чатук кьве куьтен авуна. Абурукай сад лежбердин гъиле гьатна ва гьасятда кIвалахдик экечIна. Муькуьди, са затIни тийиз, савдагардин туьквенда яргъалди къаткана. Са кьадар вахтарилай абур гьикI ятIани сад-садал гьалт хъувуна. Лежбердин гъиле куьтенди, гимишди хьиз, нур гузвай. Ам гьа чатук цIийиз гатайдалайни хъсан хьанвай. Са затIни тийиз туьквенда къаткай куьтен, муьрхъуь кьуна чIулав хьанвай.

   Муьрхъуь кьунвай куьтенди вичин куьгьне дустунивай хабар кьуна:

     — Вуна вучиз икI хъсандиз цIарцIар гузва, дуст?

   — Зегьмет чIугурвиляй, дуст,- жаваб гана ада, — вун, муьрхъуь кьуна, эвеландалайни пис хьунин себеб, са затIни тийиз, гьакI къаткун я.

К. Ушинский

Гафар ва ибараяр: ракьун – железный; чад (чатук) – кузница; куьтен – плуг; лежбер – земледелец, крестьянин; гьасятда – тот час, сразу, моментально; кIвалах – работа; муькуь – другой; са затIни  — ничего, ничто; савдагар – купец; туьквен – лавка, магазин; яргъалди – долго; гимиш – серебро; къаткай – пролежавший; муьрхъуь кьун – ржаветь; муьрхъуь кьунвай – заржавевший; цIарцIар гун – блестеть; зегьмет – труд; себеб – причина.

Суалар:

1. Куьтенрин кьилел вуч атана?
2. Абурун арада гьихьтин ихтилат хьана?
3. Анай ваз вуч чир хьана?
4. Ихтилатдин мана гьихьтинди я?