Зул алукьайла, са бязи къушар чими уьлквейриз куьч жеда, вучиз лагьайтIа абурувай чи чкайра жедай мекьивилериз давам гуз жедач. Чими чкайриз чубарукар, дурнаяр, билбилар ва маса къушар куьч жеда. Къушар куьч жедайла, адет яз, абур луж-луж кIватI жеда, тарарал ацукьда, тамарани чуьллера абур чпиз недай затIуннихъ къвекъведа.

     Лужуник гьикьван гзаф къушар хьайитIа, гьакьван хъсан я. Виш жуьт вилерини виш жуьт япари душман вилив хуьда. Виш кIуфни виш жуьт къармах адан гьужум алудиз гьазур я. Душман сифте низ акуртIа, гьада гьарайда — им чукIукI лугьуз виридаз хабар гун я. Эгер сад са баладик акатайтIа, душмандиз кичIерар гун патал абуру вирида гьарай-эверда.
   Лужуниз вичин къайда ава: абур сад виридан патахъай ва вири садан патахъай экъечIда.

М. Гьажиев

Гафар ва ибараяр: давам гун — выдержать что-либо; луж-луж — стаями, косяками; жуьт — пара, парный; къармах — коготь; гьужум — наступление, атака, нападение.

Суалар:

1. Зулуз къушар вучиз куьч жезва?
2. Къушар куьч хьуниз гьикI гьазур жеда?
3. Куь хуьре хъуьтIуьз гьи къушар амукьзава?

          Мирзедини Керима векь язавай. Абуруз са кIунтIунин кIаняй туртурдин муг жагъана. Шарагриз тIуьн гваз хтайла, туртурдиз акуна хьи, элкъвена мукан къваларив гвай векь вири янава. Туртурди вичин шарагриз лагьана: «Чан шарагар, чи кьилел бала атанва! Секиндиз, кисна ацукь, тахьайтIа куь эхир пуч жеда. Нянихъ, мичIи хьайила,за куьн маса чкадиз тухуда».

       Туртурдин шарагри, векь ягъайла, кьуд пад ачух хьана, экуь хьана лугьуз, шадвал ийизвай ва чпи-чпиз лугьузвай: «Диде кьуьзуь я, гьавиляй адаз чна шадвал авуна кIанзавач.» Шарагри, мукай кьил экъисна, ишигъдал шадвал ийиз, макьамар ягъиз, чIив-чIив ийиз башламишна. И арада Назима, Камила ва Рашида бичинчийриз нисинин фу гъана. Абуруз шарагрин ван хьана…

Гафар ва ибараяр: векье – на лугу; туртур – перепёлка; шарагар – птенцы; пуч хьун – погибнуть; ачух хьун – открываться; бичинчи – косарь, жнец.

Суалриз тамам жавабар це:

1. Туртурдин муг гьина авай?

2. Мукал хтайла, туртурдиз вуч акунай?

3. Дидеди вичин шарагриз вуч лагьанай?

4. Шарагри вуч авунай?

5. Ахпа вуч хьана?

ЦицIиб, цицIиб, чан цицIиб,

Вуч ширин я ван, цицIиб?!

Энгел хьана зи машин,

Хьанани ваз къе гишин?

Тварни гъанва, неъ мукаш,

Секинара жуван каш.

ЦицIиб, цицIиб, чан цицIиб,

Ядни гъанва ваз са цIиб.

Фере жеда чаз вакай,

Хата жедач ваз закай.

Гь. Рамазанов

      Къушари гатфар алукьун гьикI къаршиламишдатIа, чидани квез? Дурнайри уьленра кьуьлер ийида. Сифте абуру, кIватI хьана, элкъвей гьалкъа хьтинди туькIуьрда. Ахпа дамахдивди кьве дурна юкьвал экъечIда ва кьуьлер ийиз башламишда.

         Вагьши къушари къугъунарни кьуьлер гьавада ийида. Картар лап циферив кьван цавуз экъечIда ва гьана къугъвада: гагь, лувар кIватIна, къван хьиз виняй агъуз къведа, гагь, лувар юзуриз, гьавада элкъведа.

         Пакамахъ фад ва нянихъ тама гьикьван гуьзел жеда! Тамун агьалийри вирида манияр лугьуда ва макьамар яда.

         Билбилри чпин манийрик ван кутада. Кьурай хилерал кIекIейри далдамар яда. ЧIижери, ж-ж-ж къачуна, чпин кIвалах башламишда. Хъипери, къвя-къвя къачуна, гьарайда.

Рамалданов А.Р. «Лезги чIал»

 2-синиф, Махачкала, 2002,-332с

Гафар ва ибараяр: къаршиламишун — встречать; дурна — журавль; кьуьлер авун — танцевать; гьалкъа — петля, узел; дамах — гордость;  гьава — воздух; картар — соколы; агьали — житель; макьамар — напевы, мотивы, мелодии; билбил — соловей; кIекIе — дятел; чIижер — пчёлы; хъипер — лягушки.  

Суалар:

1. Дурнади, катра, билбилри, кIекIеди гатфар алуьун гьикI къаршиламишда?
2. ЧIижери, хъипери вуч ийида?
3. Тамун агьалийри гатфар гьикI къаршиламишдатIа, ихтилат ая.

          Чи тамара са къуш яшамиш жезва. Ам вич лацу-цIару чкаяр квай чIулавди я, адан кукIушдал яру рангунин цIакулар ала. А ничхирдиз кIекIе лугьуда.

      КIекIеди, югъди тама къекъвез, вичиз тIуьн жагъурда. Ам, маса ничхирар хьиз, таран хилел ваъ, таран тандал ацукьда, гьанал ада, тIампI-тIампIдин ван ацалдна, тараз кIуф яда. Таран чкалдикай пепе ва я квак жагъурна неда.

     Бязи вахтара таран кIаник живедал гзаф хъиреяр алаз жеда. КIекIеди тарарин емишрин хвехвер акъудна неда, ичIи хъиреяр живедал тада.

Г. Скребицкий ва В. Чаплина

Рамалданов А.Р. «Лезги чIал»

2-синиф, Махачкала, 2002,-332с

Гафар ва ибараяр: кукIуш – макушка головы; цIакулар – пёрышки; ничхир – дичь, птица; кIекIе – дятел; къекъуьн – парить, летать; таран хилер – ветви деревьев; тан – ствол; тIампI-тIампI – тук-тук; пепе – жук; квак – червяк, личинка; бязи вахтара – иногда, порой; хъиреяр – скорлупки; хвехвер – ядра орешек.

Суалар:

1. КIекIеди вичиз тIуьн гькI жагъурда?
2. КIекIедикай гьихътин хийир ава?

           Са сеферда заз ихьтин кар акуна. Зун лыжайрал алаз тамай физвай. Югъ алахьай, хъсан аяз авайди тир. Зун чIехи ачух майдандал акъатна. Анал верхи тарар алай. Тарара тамун верчери тIурар незвай. За, ибурун мукьув гьикI агатда лугьуз, фикирар ийизвай.

         Садлагьана абур вири хкадарна эвичIна ва верхи тарарин арада живедик акахьна. Абурун гуьгъуьнал алаз чинеруг атана акъатна, верхи тарцин кIаник ацукьна, живедал къекъвез башламишна. Ингье ам лап тамун верчерин кьилелай живедал къекъвена, амма жив кьечIяна, абур кьаз жедайди адавай кьатIуз хьанач. Им заз гзаф къариб кар яз акуна. Тамун верчериз живедин кIаник муг квай.

М. Пришвин

Рамалданов А.Р. «Лезги чIал»

 2-синиф, Махачкала, 2002,-332с

Гафар ва ибараяр: майдан – площадь, поляна; верхи тар – берёза; тамун верч – тетерев; тIурар – почки; чинеруг – ястреб; къариб кар – любопытное дело; муг – гнездо.

    ХъуьтIуьн пакамахъ гьаятдиз килиг. Хуьруьн нуькIвери живедал хкадарунар ийизва.

         Мекьивиляй абурун цIакулар цаз-цаз хьана акъвазнава. Туькни гзаф хьана, абур сун кIемериз ухшар хьанва. Абуру, инлай анал, анлай инал хкадариз, фан гъвелер хчалзава. Пехъерни дамахдалди гьа мукьварив къекъвезва, чIагъарини, са затI гьатдатIа лугьуз, ина-ана вил экъуьрзава.

      ХъуьтIуьз хуьрера кIвалин патарив аквадайбур анжах гьа и ничхирар туш. Иниз чIулав нуькIерни къведа, гьатта мукъаят керекуларни акъатда. ХъуьтIуьз тама абуруз гишин я, гьавиляй абур чеб тухарун патал инсанар яшамиш жезвай чкайрин мукьварив къведа.

Г. Скребицкий ва В.Чаплина

Гафар: пенжер – окно; шуьше – стекло; нехишар – узоры; аяз – мороз; гьаятда – на дворе; жив – снег; гьатта – даже; цIакулар цаз-цаз хьана акъвазнава – нахохлились; туькни гзаф хьана — распушились; ухшар хьанва – стали похожи;  гъвелер хчалзава — крошки подбирают; пехъер – вороны; чIагъар – галки; ничхирар – пернатые; чIулав нуькIер – скворцы; мукъаят – осторожный; керекул – сорока.

Суалар:

1. Пенжердин шуьшеяр гьикI аквазва?
2. Чи чкайра кьуьд акъуддай ничхиррикай квез мад гьибур чида?
3. ХъуьтIуьз ничхирар инсанар яшамиш жезвай чкайрин мукьварив вучиз къведа?

Аялризни кваз чида хьи, дуьньядин виридалайни гъвечIи къуш колибри (hummingbird) я. Анжах адалайни гъвечIи къушар ава. Абурук Кьибле-РагъакIидай Азиядай тир чIулав кIвачерин куьлуь лекь ва Борнео кьураматда яшамиш жезвай лацу хур квай сорокапут акатзава. И къушарин бедендин яргъивал, чпин 5 сантиметрдин тумни галаз 14-15 сантиметр я. Заланвал лагьайтIа, 35 граммдив агакьзава.

Фад фидай къуш

Орнитологри лугьузвайвал, сапсан (Fаlсо peregrinus) кьван фад фидай кьвед лагьай къуш авач. Гъуьрчез экъечIдайла ва вичин чилер хуьдайла ада сятда 200 км рехъ кьетIзава.

ГъвечIи балугъ

Дуьньядин виридалайни чIехи балугъ китдин акула тирди малум я. Ингье виридалайни гъвечIи балугъ гьим ятIа виридаз чидач. Им Гьинд-Тихий океанда гьалтзавай Trimmaton nanus я. Адан эркекдин яргъивал 8,9 мм, дишидан яргъивал 9 миллиметр я.

Яргъал рехъ

Ам крачка (обыкновенная крачка, sterna hirundo) лугьудай адетдин къушра кьетIнай. 1996-йисан 15-августдиз Финляндияда Вирен патав гвай вичин муг тур ам 1997-йисан 24-январдиз Австралиядин Виктория штатда авай. Къушра 25750 км-дин рехъ кьетI авунвай.

Яргъалди уьмуьр гьалзавайди

Виш йисуз ва гьадалайни гзаф уьмуьр гьалзавай къушарикай гзаф риваятар ава. Гьакъикъатдал атайла къушар азадвиле са акьванни пара яшамиш жезвач. Абурун уьмуьр 45 йисалай артух туш. Ингье инсандин ихтиярда гьатайла абурун уьмуьр яргъи жезва. Америкадин Висконсин Штатдин Барабу шегьердин вири дуьньядин дурнаяр хуьдай фондуни хвейи Вулф тIвар ганвай Сибирдин дурнади (сибирский белый журавль, crus leucogeranus) 82 йисуз уьмуьр гьалнай.

Лондондин зоопаркда 1982-йисуз кьейи кьилел хъипи кукIуш алай какадудин Коки (желтохохлый какаду, cacatua galerita)  80 йис тир.

Гагь-гагь чпин яшар 68-дав агакьдай страусрилай алатайла виридалайни гзаф яшамишзавай кIвалин къуш къаз (гусь, goose) я. 1976-йисуз 50 яшинда авай са къаз кьенай.

Заланвал гьамиша пар жедач (кондор)

Дуьньядин виридалайни залан къуш анддин кондор (андский кондор,vultur gryphus ) я . Адан эркекдан заланвал 9-12 кг я. Луваррин гьяркьуьвал 3 метрдилай гзаф я. Америкадин Лос-Анжелес шегьерда авай Калифорниядин академияда вичин аюх хуьзвай калифорниядин кондордин заланвал 14,1 килограм тир.

Фаддиз сирнавдайди

Вири къушари хъсандиз сирнавда. Абуру вацIара, вирера, гьуьлера, океанра чпин гьунарар къалурда ва чеб тай авачир сирнавчияр тирди малумарда. Ингье и рекьяй пингвинрив (папуанский пингвин, pygoscelis papua) агакьдайди авач. Абуру сятда 27 км рехъ кьетIда.

Дериндиз кьил ягъизвайди

Виридалайни дериндиз кьил ягъана сирнавзавай къуш император пингвин (императорский пингвин, aptenodytes forsteri) я. 1990-йисуз Антарктидадин мукьув гвай Росса гьуьле и пингвинди 483 метрдин дериндиз сирнавнай. Ихьтин деринвилиз гьахьун патал инсандиз цин кIаникай фидай лодка герек я.

Газета «Самур» № 1 (236) 2011-йисан 28-янвaрь

]]> https://lezgikids.com/stati/dunyadin-viridalajni.htm/feed 0