Алимов Тагьир 1893-йисуз виликан Самур округдин, гилан Ахцегь райондин, Хуьруьгрин хуьре кесиб хизанда хана. Ам халкьдин арада ва литературада Хуьруьг Тагьир яз машгьур хьана.
Са кап фу къазанмишун патал гъвечIи Тагьира Нухада ва Бакуда девлетлуйриз нуькервал авуна. И йисара ада вичин дерди-гьалдикай сифте чIаларни теснифиз башламишна.
Хуьруьг  Тагьираз хайи халкь, ватан, тIебиат гзаф кIандай, шаир абуруз рекьидалди вафалу тир. Адалай вичин ватандикай ихьтин гафар лугьуз алакьна: «Ви гуьрчегвал садахъни жеч, чан зи хайи диде ватан!». Шаирди хайи халкьдикай, ватандикай, халкьарин дуствиликай, тIебиатдикай цIудралди шиирар, шиирралди кхьенвай хкетар («Балашан зиянкар кац», «Жанавурдикайни чакъалдикай хкет» ва мсб.), поэмаяр («Хъуьлуьдрин ГЭС», «Малла Иса», «Гьавадин пагьливан» ва «ЧIулав къизил»), «Ашукь Саид» драма ва маса эсерар теснифна, абур кьилди ктабар ва кIватIалар яз чапдай акъудна.
Х. Тагьиран эсерар кIелзавайди гьавурда акьадай халкьдин девлетлу чIалал кхьенва. Абуруз къешенг рифмаяр, жуьреба-жуьре рангар ядай гафар, гекъигунар хас я. Шаирдин гзаф шиирар манийриз элкъвенва, абур артистри ва ашукьри лугьузва.
Хуьруьг Тагьир халкьдин рикI алай шаир я. Ам «Дагъустандин халкьдин шаир» тIварцIиз лайихлу хьана.
Шаир 1958-йисан 23-февралдиз кечмиш хьана. Ам Ахцегьа кучукнава. Шаирдиз хайи хуьре музей ачухнава.

Азербайжандин печатдин органра гадарнавай аялрин, иесуз дидейринни бубайрин проблемаяр сифте яз Седакъет Керимовади къарагъарнай.

С.Керимовадиз адан яратмишунар фикирдиз къачуна гьеле университетдин вад лагьай курсуна кIелдай вахтунда  Азербайжандин КП-дин ЦК-дин “Совет кенди” газетда мухбирвиле кIвалахун теклифнай. Гьа газетда ада ара датIана 17 йисуз кIвалахна. С.Керимовади Азербайжандин парламентдин орган тир “Гьаят” (гуьгъуьнлай адаз “Азербайжан” тIвар гана) газетдин сад лагьай тилитдилай редакциядин завотделвиле кIвалахна, гуьгъуьнлай  международный “Гуьнай” газетдин кьилин редактордин заместителдин къуллугъ кьилиз акъудна. 1997-йисалай ам “Самур” газетдин кьилин редактор я. С.Керимова азербайжан, урус ва лезги чIаларалди чапдай акъуднавай 7 агъзурдалай гзаф макъалайрин, очеркрин, корреспонденцийрин, зарисовкайрин, эссе ва фельетонрин автор я.

Журналистикада къазанмишай агалкьунрай ам Азербайжандин Журналистрин Союздин “Къизилдин къелем” ва Гьасанбег Зердабидин тIварунихъ галай премийриз лайихлу хьана. С.Керимовади республикадин журналистар патал тайинарнавай Мегьсети Генжевидин ва Хандин руш Натеванан тIварарихъ галай премиярни къачуна. Ам Хельсинкидин Ватандашвилин Ассамблеядин АМК-дин “Ислягьвал” премиядиз лайихлу хьана.

2006-йисуз Азербайжандин Президент Илгьам Алиеван серенжемдалди С.Керимова “Азербайжандин медениятдин лайихлу кIвалахдар” гьуьрметдин тIварцIиз лайихлу хьана.

С.Керимовадин “Ван алачир гьарай” тIвар ганвай сад лагьай повестринни гьикаяйрин ктаб 1985-йисуз “Язычи” чапханада 15 агъзур тираждалди басма хьана ва ада автордиз кIелдайбурун патай чIехи гьуьрмет гъана. 1989-йисуз С.Керимовадин “Са гатфарин йиф” тIвар ганвай прозадин кьвед лагьай ктабдиз экв акуна ва кIелдайбуру ам гзаф хушвилелди кьабулна. И кIватIалрилай алатайла заридин “Къариб къушран мани” (1991) тIвар ганвай шииррин ктаб чап хьана ва ана авай гзаф шиирар кIелдайбурун сивяй-сивиз фена. Композиторри ктабда гьатнавай цIудалай гзаф шиирриз манияр теснифна. Къелемэгьлиди 1993-йисуз азербайжан чIалал кхьенвай “Алпаб” роман Азербайжандин прозада вакъиадиз элкъвена. Критикри и ктабдикай цIудралди рецензияр чапдай акъудна.

Заридин лезги чIалал сад лагьай ктаб “Лезгинкадал илига” тIвар алаз 1995-йисуз “Азербайжан” чапханади чапдай акъудна. Ктабди лезги кIелдайбурун патай шаирдиз чIехи гьуьрмет гъана. Ктабдин гьакъиндай Дагъустандинни Азербайжандин лезги къелемэгьлийри гзаф къиметлу макъалаяр кхьена. 1998-йисуз С.Керимовади лезги чIалалди “Къарагъ дуьнья “Лезгинкадал” кьуьлериз” тIвар ганвай шиирринни поэмайрин ктаб чапдай акъудна.

Азербайжан чIалал кхьенвай повестрикайни романрикай ибарат тир “Ряден” (2000) кIватIалдини С.Керимовадиз сейливал гъана. Ктабдихъ авсиятда газетринни журналрин чинриз 54 рецензия акъатна.

Лезги чIалалди С.Керимовадин повестрин ва гьикаяйрин “Къайи рагъ” (2003), шииррин “Мад са гатфар” (2003), аялар патал кхьенвай “Рагъ хъуьрезва” ктабар басма хьана. Адан са шумуд повесть ва роман (“Блажная”), гьакIни шиирар (“За семью горами”) урус чIалаз элкъуьрна чапдай акъуднава.

2003-йисуз Азербайжан Республикадин Медениятдин Министерстводи ва Азербайжандин Гьукуматдин Ктабханади медениятдинни маарифдин карханайра С.Керимовадин яратмишунар теблигъ авун паталди “Седакъет Керимовадин 50 йис” тIвар ганвай ктаб чапдай акъудна. Республикадин Нобелан Информациядин Меркездин кьил, филологиядин илимрин кандидат Бейбала Алескерова туькIуьрай и ктабда кхьирагдин уьмуьрдин рекьикайни яратмишунрикай гегьеншдиз ихтилатнава. ТIвар-ван авай кхьираг-журналист Муьзеффер Меликмамедова 2003-йисуз С.Керимовадин яратмишунриз талукьарнавай “Седакъет” тIвар ганвай публицистикадин ктаб чапдай акъудна.

С.Керимовадин 2011-йисуз басма хьайи “КцIар, кцIарвияр” энциклопедиядин кIватIал адан яргъал йисара чIугур зегьметдин нетижа я. И ктаб районриз талукьарнавай кьилди ктабрилай са кьадар тафаватлуди я. Авторди тарихчиди, чIалан пешекарди, журналистди, таржумачиди, фотографди, гьакIни КцIар мукьувай чизвай ва адал рикI алай инсанди хьиз чIугунвай зегьмет чIехиди я. Ктабдин кьилин лайихлувилерикай сад ам кьве чIалалди хьун я.

Гьа йисуз  сифте яз лезги чIалал Седакъет Керимовадин аудио ктаб шиирдал рикI алайбурал агакьна. “Уфуг”  Азербайжандинни Америкадин тешкилатдин проект тир и ктабда  зариди вичин  хкягъай шиирар кIелзава. Аудио ктабдин кьетIенвилерикай сад ам я хьи, гьар са шиирдихъ авсиятда туькIуьрнавай макьамарни С.Керимовадинбур я.

2012-йисуз С.Керимовадин «Севрен марф» («Медвежий дождь») тIвар алай ктаб Бакудин «Зия» чапханада урус чIалал басма хьана. Ана заридин кьве роман, кьуд повесть ва милегьар гьатнава.

Адан гуьгъуьнаваз Магьачкъаладин «Илим» нешриятди С.Керимовадин лезги чIалал шиирринни поэмайрин «ЧIалакай баллада» (548 чин) тIвар ганвай ктаб басма авуна.

2013-йисан 1-июндиз Бакудин Гьукуматдин Филармонияда С.Керимова дидедиз хьунин 60-йисаз талукьарнавай юбилейдин мярекат гзаф гурлудиз кьиле фена.

Азербайжан Республикадин Нобел Информациядин Меркезди «Седакъет Керимовадин уьмуьр ва яратмишунар» (204 чин) тIвар ганвай азербайжан, лезги ва урус чIаларал туькIуьрнавай библиографиядин ктаб басма авуна.

2013-йисуз Бакудин «Азербайжан» нешриятда адан азербайжан чIалал «Лацу гъам» (604 чин) тIвар ганвай романринни повестрин ктаб чапдай акъатна.

2013- йисан декабрдиз автордин 18 лагьай ктаб — «Квахьай йикъарган» кIелдайбурув агакьна. 464 чинин и ктабда авторди лезги чIалалди къелемдиз къачунвай роман, повестар, гьикаяяр ва пьесаяр гьатнава.

Источник

     Лезгийрин бажарагълу шаир Алирза Саидов 1932-йисан 15-январдиз Ахцегь райондин Хъутунхърин хуьре дидедиз хьана. Гьеле школада кIелзавай йисара ада шиирар кхьиз башламишна.
     Алирза Саидован шиирар 1949-йисалай «ЦIийи дуьнья» ва «Социализмдин пайдах» газетрин чинриз акъатиз башламишна.
А. Саидова Ахцегьрин сад лагьай нумрадин юкьван школа куьтягьна, Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. Москвада М. Горькийдин тIварунихъ галай Литературадин институтда кIелна. Ада «Социализмдин пайдах» ва «Коммунист» газетрин, «Дагъустандин дишегьли» журналдин редакцийра, Дагъустандин писателрин Союзда кIвалахна.
    1959-йисуз Дагъустандин ктабрин издательстводи жегьил шаирдин сад лагьай ктаб («Самурдин авазар») акъудна. Гьа и йисуз Москвада урус чIалалди «Вахъ галаз, Самур» тIвар алай ктабни печатдай акъатна.
     А. Саидов вишералди гуьзел шииррин, цIудралди манийринни балладайрин, сонетринни гъезелрин, риваятринни поэмайрин ва манийрин автор я. Абурукай «Зи экуь гъед», «Гимишдин симер», «Уста Идрис», «Хцихъ галаз суьгьбет», «Дуствилин муькъвер» ва маса кIватIалар ибарат хьанва.
     А. Саидова аялар патални гзаф эсерар теснифнава, абур кьилди кIватIалар яз печатдай акъатнава.
     Алирза Саидован эсерар Дагъустандин ва виликан Советрин Союздин халкьарин, ва къецепатан уьлквейрин чIалариз (ингилис, болгар, поляк ва мсб.) таржума авунва.
А. Саидова лезги чIалаз А. Пушкинан, М. Лермонтован, М. Горькийдин, Т. Шевченкодин, М. Маяковскийдин, С. Есенинан, А. Твардовскийдин, Р. Гьамзатован ва маса шаиррин эсерар таржума авуна.
       Алирза Саидован чIалар бинеда эцигна, лезги композиторри манияр теснифнава. Месела: Гь. Мурсалован «Маяк Саимат», А. Мегьманан «Африка» ва мсб.
      А. Саидов Дагъустан республикадин СтIал Сулейманан тIварунихъ галай премиядин лауреат я. Адаз и гьуьрметдин тIвар вич кьейидалай кьулухъ гана.
     Алирза Саидов 1978-йисан мартдиз яргъал чIугур азардик вахтсуз кечмиш хьана. Магьачкъалада кучукнава.

    Забит Ризванов 1926-йисуз Азербайжан Республикадин КцIар райондин Манкъулидхуьре лежбердин хизанда дидедиз хьана. Ада хуьруьн юкьван мектеб, Бакудин высший партийдин мектеб куьтягьна. Гзаф йисара муаллимвиле, колхоздин председателвиле ва маса жавабдар къуллугърал кIвалахна.
Забит Ризванов шаир, писатель-прозаик, драматург я. Литературадин эсерар кхьинал ам гьеле мектебда амаз машгъул хьана, амма абур печатдиз акъудун гьамиша лап четин кар яз амукьна. Гьавиляй адан сад лагьай ктаб, «Рамизан дустар», 1959-йисуз Магьачкъалада чапдай акъатна.
З. Ризванов вишералди манийринни шииррин, цIудралди гьикаяйринни повестрин, драмайринни романрин ва маса эсеррин автор я. Магьачкъалада, Бакуда ва Масквада чапдай акъатнавай «Шагьнабатдин сел», «Гар чуьлда жеда», «Пайгьамбардин къацу пайдах», «Ильгьамдин пери» ва маса ктабар инсанри рикI алаз кIелзава.
Забит Ризванов чи халкьдин мецин яратмишунар, «Шарвили» эпос ва тарихдиз талукь делилар кIватI хъувунал машгъул тир. Нетижада «Шарвили» эпос арадал хтана ва «Лезгийрин тарих» ктаб печатдай акъатна. Адан къелемдикай литературадин, чIалан, культурадин ва къанажагъдин месэлайриз талукь ялавлу макъалаяр ва веревирдар хкатна.
Забит Ризванов 1992-йисан 22-ноябрдиз яргъалди чIугур залан азардик кечмиш хьана. Ам вичин хайи ватанда кучукнава. Ватанперес ва инсанперес шаирдин тIвар Манкъулидхуьруьн юкьван мектебдал эцигнава.
Забит Ризванова вичин «Весида» литературадикай ва тарихдикай ихьтин гафар кхьена: «Тарихни эдебият стхаяр я, сада лагь лугьуда, муькуьда лугьуда. Тарихди чирда, эдебиятди чирвилер виридаз пайда… Тарих гуьзгуь я, адаз мукьвал-мукьвал килиг… Вичин тарих якъин ва дериндай чир тахьанмаз, лезги халкьдивай дуьньядин халкьарин жергейра барабар чка кьаз жедач».

Шиир. Гатун марф. Забит Ризванов.

Шиир «Диде, кIвал ва чуьнгуьр». Шаир Забит Ризванов.

      Дагъустандин халкьдин шаир Шагь-Эмир Мурадов (Шах-Эмир Мурадов) 1913-йисуз Ахцегь райондин Къурушрин хуьре дидедиз хьана. ТIебиатдал рикI алаз чIехи жезвай гадади мектебда лап хъсан къиметар аваз кIелни ийизвай. Ада вичин гьиссерикай шиирарни кхьизвай. Сифте эсерар 1933-йисуз райондин «ЦIийи дуьнья» газетдин чинриз акъатна.
Дагъустандин СтIал Сулейманан тIварунихъ галай педагоический институтдин физикадинни математикадин факультет куьтягьна, Ш.-Э. Мурадова Ахцегь райондин хуьрера школайра муаллимвал авуна. Ахпа «Социализмдин пайдах» ва «Коммунист» газетрин редакцийра, Дагъустандин радиода ва «Дуствал» альманахдин редакторвиле кIвалахна.  1949-йисуз шаирдин сад лагьай ктаб акъатна. Адан тIвар «Хушбахт Дагъустан» тир. 
   Ш.-Э. Мурадов «Дагълара эквер», «Маргъухъанар», «Демир ва Селми» ва маса поэмайрин автор я. Адан шиирар, манияр, балладаяр ва гъезелар ихьтин кIватIалар яз акъатнава: «Лацу лифер», «Рахазва Шагь дагь», «Шалбуз дагъдин шагьвар», «Багьа декьикьаяр» ва мсб.
Шаирди гзаф эсерар аялар патал теснифнава. «Нин савкьват хъсанди я?», «ВикIегь Камал», «Аламатдин шикил» кIватIалар аялриз бахшнавай шииррикай ибарат хьанва. Ш.-Э. Мурадова драмадин эсерарни кхьена. Адани А. Ражабова теснифнавай «Фундугъбег» тамаша Лезги театрдин сегьнедилай къалурзава. Шаирди лезги чIалаз А. Пушкинан, М. Лермонтован, Н. Некрасован, В. Маяковскийдин, Р. Гьамзатован ва маса тIварван авай зарийрин эсерар таржума авунва.
Шаир 1996=йисуз Магьачкъалада кечмиш хьана.

   Нуредин Шерифов 1883-йисуз Азербайжан Республикадин КIцар райондин ГуьндуьзкIеле хуьре зегьметчи хизанда дидедиз хьана. Гьеле аялзамаз Нуредина чIалар туькIуьриз башламишна.
       Н. Шерифован уьмуьр кьиляй-кьилиз женг хьана. Са кап фу къазанмишун патал ам, вичин кесиб хуьруьнвияр хьиз, Бакудиз, Генжедиз, Грозныйдиз ва маса шегьерриз физвай. Инра кьатIунар авай савадлу жегъил кIвенкIвечи фикиррал алай фялейрихъ галаз дуст хьана, инкъилабдин гьерекатрик экечIна.
       Жегьил шаир дуьз фикирдал къвезва: зулумдин кIвал барбатI тавунмаз, халкьдиз азадвал гуз жедач. Гьавиляй ада 1911-йисуз теснифай «ЭкъечIа!» тIвар алай шиирда халкьдиз женгиниз эвер гузва:

Авуна суракь,
Жагъура яракь.
Девлетлуяр кьаз,
Зулумд даях хаз,
Рекьел экъечIа!

        Инкъилабчи шаирдихъ ихьтин чIалар мадни ава. Ада Советрин власть гьалиб хьуник, ам кIвачел акьалтунин кардик вичин чIехи пай кутуна: куьгьне адетриз акси, колхозар тешкилуниз эвер гузвай, цIийи къайдаяр тебрикзавай, Яру Аскервилиз финиф бахт яз гьисабзавай цIудралди дерин метлеб квай шиирар теснифна. «Чубан», «Бахадиз кьве гаф», «Цана кIанда» ва масабур гьа ихьтин шиирар я.
       Нуредин Шерифован эсерар, художественный жигьетдай вичин вахтунин лезги шиир туькIуьрунин хъсан адетар фикирда кьуна, кхьенва. Абурухъ цIийи инсан тербияламишунин карда еке метлеб ава.
         Н. Шерифов 1952-йисуз кечмиш хьана. Адан тIвар КцIар шегьердин кьилин куьчедал эцигнава.

Алибег Фатахов

(1910-1935)

    Алибег Фатахов 1910-йисуз виликан Куьре округдин, гилан СтIал Сулейманан райондин Цумуррин хуьре лежбердин хизанда дидедиз хьана.
     Алибег аял чIавалай хци кьатIунар, зигьин ва бажарагъ авай кас тир. Ада бубадивай кIвале кIелиз-кхьиз чирна, Кьасумхуьруьн школа ва Бакудин рабфак агалкьунралди куьтягьна.
   Алибеган рикI халкьдин мецин яратмишунрал ва литературадин эсеррал алай. Ам гьеле школада амаз чIалар теснифунал машгъул хьана.
    1928-йисуз лезги чIалал «ЦIийи дуьнья» газет акъатиз башламишна. Адан чинра жегьил шаир Алибег Фатахован чIаларни сифте яз чапна. Алакьунар авай жегьилдикай и газетдин къуллугъчи, мухбир хьана. Гьа са вахтунда ада школаяр патал лезги литературадин хрестоматиярни туькIуьрзавай.
     Алибег Фатахов са куьруь вахтунда цIудралди шииррин, поэмайрин («ЭМ-ТЭ-ЭС» ва «Зарбачи Гьасан») ва шиирралди кхьенвай «КьатI-кьатI авур занжурар» романдин, «Гуьлпери» повестдин автор хьана. Бажарагълу шаирди лезги шиирар кхьинин къайдайра еке дегишвилер ва цIийивилер туна.
     А. Фатахова лезги прозадин кьил кутуна-гьикаяяр теснифна. «Риза», «Бубадин веси», «Лянет» ва «Газет» гьикаяяр чи литературада прозадин лап хъсан чешнеяр яз тестикь хьанва.
    Алибег Фатахова аялар патални са жерге шиирар кхьенва. Абур шаирди «Надинж аялар» тIвар алай кIватIал яз печатдай акъудна.
    Алибег Фатахован эсеррин кьилин тема хайи халкьдин уьмуьр я, ада бахтлу гележегдихъ эвер гузва.
   Шаир 25 йиса аваз тифдин азардик кечмиш хьана. Литературадин девлетлу ирсини адан тIвар гьамишалугъ яз Дагъустандин тарихда туна.