Мы продолжаем серию видеоуроков по изучению лезгинского языка для детей и взрослых.

В данном уроке мы рассмотрим имя существительное.

Мы продолжаем серию видеоуроков по изучению лезгинского языка для детей и взрослых.

В данном уроке мы рассмотрим неполный вспомогательный глагол ава «есть, иметь».

Мы начинаем серию видеоуроков по изучению лезгинского языка для детей и взрослых.

В данном уроке мы рассмотрим личные местоимения в лезгинском языке и глагол – связка «я».

1

1-тапшуругъ. Шикилрин кIаник кхьенвай гафар, нуктаяр алай чкайрал герек эхирар акал хъийиз, кIела.

Суалриз жавабар це:

1. Къаз, дуст, стол, тIур, ктаб, стул существительнияр гьи кьадарда аваз ганва?
2. Гзафвилин кьадарда авай существительнийрихътгьихьтин эхирар акал жезва?
3. Теквилин кьадарда авай существительнийрин дибра гьихьтин ачух сесер ава?

________________________________________________________

Са слогдин существительнийрин дувулдик а, у, о кваз хьайитIа, гзафвилин кьадарда абурун эхирдиз -ар къведа: пул-пулар, кьул-кьулар, мал-малар, стол-столар.

________________________________________________________

2-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай существительнияр гзафвилин кьадарда эцигиз, кхьихь.

Мурк — …………….., вах — ………….., борщ — …………….., гуж — …………….., вал — ………………, руш — ……………, рат — ……………., гум — ……………….. .

3-тапшуругъ. «Салан кIвалахар» кьил гана, са гъвечIи гьикая кхьихь. Гьикаяда агъадихъ ганвай гафар ишлемиша.

Гад, салар, багълар, дагълар, дустар, рушар.

4-тапшуругъ. Шиирар кIела, эхирда -ар авай, существительнияр кхьихь. Абурун эхирда вучиз — ар кхьизватIа. лагь.

Гьуьруьзатни Ифризат
Кьведни хайи вахар я.
Гуьзел крар абурун
Куьтягь тежер махар я.

(Р. Юсуфов)

Вирида и вахтунда
Фикир гуда салариз.
Векьер, самар гьазурда
Кьуьд паталди малариз.

(Б. Бегов)

     Существительнийриз кьве кьадар ава: теквилин ва гзафвилин. Анжах са затIуникай рахадайла, существительнияр теквилин кьадарда ишлемишда: ник, ктаб, вацI, дана.

      Кьвед ва гьадалай гзаф затIарикай рахадайла, существительнияр гзафвилин кьадарда ишлемишда: никIер, ктабар, вацIар, данаяр.

_________________________________________________________

1-тапшуругъ. КIела, гафар гьикI дегиш жезватI, лагь.

2-тапшуругъ. Гафара ахъайнавай гьарфар эхциг. Ахпа абур гзафвилин кьадарда эцигиз, кхьихь.

Кагъ…з, шик…л, кук…пI, к…л, л…ф, къв…д, б…хт, сенг…р, г…да, иш…гъ, к…ка, в…хт.

3-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай гафар кваз жуьмлеяр туькIуьра.

Гьуьлер, алерар, пепеяр, цIегьер, къапар, верчер.

4-тапшуругъ. Кхьихь. Гзафвилин кьадарда авай существительнийрин кIаникай цIар чIугу.

Хас тIварар хкатайла, амукьзавай существительнийриз умуми тIварар лугьуда. Умуми тIварар садалай гъейри, мад жедач. Хас тIварар (жуьмледин  эвел кьиле авачирла) гъвечIи гьарфунилай башламишна кхьида.

1-тапшуругъ. КIела, адаз кьил це. Умуми существительнияр жагъура, абур кхьихь.

      Мехъерилай вилик гадади рушан кIвализ са балкIан, са хенжел ва са тфенг ракъурдай. Идахъ ихьтин мана ава: зун и затIарин сагьиб я ва за, абур ишлемишна, чи намус хуьзва. Зал са дуьшуьш атайтIа, вуна и кар давамарна кIанда.    (М. Меликмамедов).

2-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай умуми тIварарихъ хас тIварар акал хъувуна, жуьмлеяр кхьихь.

1. ……………. балкIанди пар чIугвазва.
2. ……………. кали нек гузва.
3. …………….. кIекре гьарайзава.
4. ………….. кицIи кIвал хуьзва.
5. …………… цIегьре векь незва.

Кухтадай тIварар: Куьрен, Жейран, Ялав, Барс, Камари.

3-тапшуругъ. Жуьмлейра хас тIварар кьилди, умуми тIварар кьилди кхьихь.

1. Аскералиди аялрин рикIерик къалабулух кутуна.
2. Ахпа Сефералиди са месэла теклифна.
3. Гила нубат Акиманди тир.
4. Автобус Яламадиз агакьайла, ракьун къерехда акъвазарна.

(И. Агьмедов)

4-тапшуругъ. Умуми тIварарин кIаникай са цIар, хас тIварарин кIаникай кьве цIар чIугу.

        Кеферпатан Кавказдин хирургрин съезд мукьва хьанвай. Дагъустандин тIвар — ван авай хирург Рашид Пашаевич Аскерханова и съезддин вилик Пироговазни Вишневскийдиз памятникар эцигунин гьакъиндай месэла теклифна. Республикадин культурадин Министерстводи и жавабдар кIвалах Гьайбатал тапшурмишна. Им жегьил скульптордиз яратмишунин карда еке ихтибар ва вич патални еке шадвал хьана. (Гь. Межид).

   Инсанрин тIварар ва фамилияр, гьайванрин лакIабар, уьлквейрин, шегьеррин, хуьрерин, вацIарин, дагъларин, гьуьлерин тIварар — ибур хас тIварар я. Хас тIварар садалай гъейри, мад жедач. Хас тIварар жуьмледа гьинал алаз хьайитIани, чIехи гьарфунилай башламишна кхьида.

Инсанрин тIварари вуж? суалдиз, амай вири чан алай ва чан алачир затIарин тIварари вуч? суалдиз жаваб гуда.

1-тапшуругъ. Хас тIварар, чпи къалурзавай затIар: инсанар, шегьерар ва мсб. фикирда кьуна, кьилди-кьилди кхьихь.

1. Лезгийрин зурба шаир Саид Кьурагь райондин Кьуьчхуьррин хуьре дидедиз хьана. 2. Къурушрин хьур Кавказдин вири хуьрерилай вине ава. 3. Чубанрихъ галаз хиперин суьруь Сарабаш, Лекьен лугьудай кицIерини хуьзва. 4. Дербентдай Мегьарамдхуьруьз автобус са сятда хквезва. 5. Гьажи Гьуьсейнович Гашаров, Акимов Къурбан Халикьович, Агьед Гьажимурадович Агъаев лезги литературадин тарих чирунал машгъул я.

2-тапшуругъ. Кхьихь. Нуктаяр алай чкайрал хас тIварар эциг.

1. Зи имидиз са гъуьрчен кицI ава. Адан тIвар …………. я.
2. Зи чIехи стха армиядиз тухвана. Ада …………. шегьерда къуллугъзава.
3. Зи дустунин тIвар …………… я.
4. Чна ………….. шегьердин ……………… тIварунихъ галай мектебдин ученикриз кагъазар кхьизва. Абуру чазни кхьизва.
5. Чи хуьр …………… дагъдин ценерив гва. Чи хуьруьн кIаникай ……….. вацI авахьзава.

3-тапшуругъ. КIела, существительнийриз герек тир суалар эциг, гьайванрин лакIабар гьибур ятIа, лагь. Абур кхьенвай къайдадиз фикир це.

1. Гъуьрчез фена Алияр
Галаз тула ЦIаракни.
Хьана пара къекъуьнар —
Гъуьрч акунач кьвалакни.

2. Са къуьр авай Алидихъ,
ТIвар эцигна Япахъан.
ШапIа авай вичихъ,
Вични тир ам Чаплахъан.

(А. Билалов)

4-тапшуругъ. Куь синифда кIелзавай аялрин тIварар алфавитдин къайдада кхьихь.