1

1-тапшуругъ. Шикилрин кIаник кхьенвай гафар, нуктаяр алай чкайрал герек эхирар акал хъийиз, кIела.

Суалриз жавабар це:

1. Къаз, дуст, стол, тIур, ктаб, стул существительнияр гьи кьадарда аваз ганва?
2. Гзафвилин кьадарда авай существительнийрихътгьихьтин эхирар акал жезва?
3. Теквилин кьадарда авай существительнийрин дибра гьихьтин ачух сесер ава?

________________________________________________________

Са слогдин существительнийрин дувулдик а, у, о кваз хьайитIа, гзафвилин кьадарда абурун эхирдиз -ар къведа: пул-пулар, кьул-кьулар, мал-малар, стол-столар.

________________________________________________________

2-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай существительнияр гзафвилин кьадарда эцигиз, кхьихь.

Мурк — …………….., вах — ………….., борщ — …………….., гуж — …………….., вал — ………………, руш — ……………, рат — ……………., гум — ……………….. .

3-тапшуругъ. «Салан кIвалахар» кьил гана, са гъвечIи гьикая кхьихь. Гьикаяда агъадихъ ганвай гафар ишлемиша.

Гад, салар, багълар, дагълар, дустар, рушар.

4-тапшуругъ. Шиирар кIела, эхирда -ар авай, существительнияр кхьихь. Абурун эхирда вучиз — ар кхьизватIа. лагь.

Гьуьруьзатни Ифризат
Кьведни хайи вахар я.
Гуьзел крар абурун
Куьтягь тежер махар я.

(Р. Юсуфов)

Вирида и вахтунда
Фикир гуда салариз.
Векьер, самар гьазурда
Кьуьд паталди малариз.

(Б. Бегов)

     Существительнийриз кьве кьадар ава: теквилин ва гзафвилин. Анжах са затIуникай рахадайла, существительнияр теквилин кьадарда ишлемишда: ник, ктаб, вацI, дана.

      Кьвед ва гьадалай гзаф затIарикай рахадайла, существительнияр гзафвилин кьадарда ишлемишда: никIер, ктабар, вацIар, данаяр.

_________________________________________________________

1-тапшуругъ. КIела, гафар гьикI дегиш жезватI, лагь.

2-тапшуругъ. Гафара ахъайнавай гьарфар эхциг. Ахпа абур гзафвилин кьадарда эцигиз, кхьихь.

Кагъ…з, шик…л, кук…пI, к…л, л…ф, къв…д, б…хт, сенг…р, г…да, иш…гъ, к…ка, в…хт.

3-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай гафар кваз жуьмлеяр туькIуьра.

Гьуьлер, алерар, пепеяр, цIегьер, къапар, верчер.

4-тапшуругъ. Кхьихь. Гзафвилин кьадарда авай существительнийрин кIаникай цIар чIугу.

Хас тIварар хкатайла, амукьзавай существительнийриз умуми тIварар лугьуда. Умуми тIварар садалай гъейри, мад жедач. Хас тIварар (жуьмледин  эвел кьиле авачирла) гъвечIи гьарфунилай башламишна кхьида.

1-тапшуругъ. КIела, адаз кьил це. Умуми существительнияр жагъура, абур кхьихь.

      Мехъерилай вилик гадади рушан кIвализ са балкIан, са хенжел ва са тфенг ракъурдай. Идахъ ихьтин мана ава: зун и затIарин сагьиб я ва за, абур ишлемишна, чи намус хуьзва. Зал са дуьшуьш атайтIа, вуна и кар давамарна кIанда.    (М. Меликмамедов).

2-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай умуми тIварарихъ хас тIварар акал хъувуна, жуьмлеяр кхьихь.

1. ……………. балкIанди пар чIугвазва.
2. ……………. кали нек гузва.
3. …………….. кIекре гьарайзава.
4. ………….. кицIи кIвал хуьзва.
5. …………… цIегьре векь незва.

Кухтадай тIварар: Куьрен, Жейран, Ялав, Барс, Камари.

3-тапшуругъ. Жуьмлейра хас тIварар кьилди, умуми тIварар кьилди кхьихь.

1. Аскералиди аялрин рикIерик къалабулух кутуна.
2. Ахпа Сефералиди са месэла теклифна.
3. Гила нубат Акиманди тир.
4. Автобус Яламадиз агакьайла, ракьун къерехда акъвазарна.

(И. Агьмедов)

4-тапшуругъ. Умуми тIварарин кIаникай са цIар, хас тIварарин кIаникай кьве цIар чIугу.

        Кеферпатан Кавказдин хирургрин съезд мукьва хьанвай. Дагъустандин тIвар — ван авай хирург Рашид Пашаевич Аскерханова и съезддин вилик Пироговазни Вишневскийдиз памятникар эцигунин гьакъиндай месэла теклифна. Республикадин культурадин Министерстводи и жавабдар кIвалах Гьайбатал тапшурмишна. Им жегьил скульптордиз яратмишунин карда еке ихтибар ва вич патални еке шадвал хьана. (Гь. Межид).

   Инсанрин тIварар ва фамилияр, гьайванрин лакIабар, уьлквейрин, шегьеррин, хуьрерин, вацIарин, дагъларин, гьуьлерин тIварар — ибур хас тIварар я. Хас тIварар садалай гъейри, мад жедач. Хас тIварар жуьмледа гьинал алаз хьайитIани, чIехи гьарфунилай башламишна кхьида.

Инсанрин тIварари вуж? суалдиз, амай вири чан алай ва чан алачир затIарин тIварари вуч? суалдиз жаваб гуда.

1-тапшуругъ. Хас тIварар, чпи къалурзавай затIар: инсанар, шегьерар ва мсб. фикирда кьуна, кьилди-кьилди кхьихь.

1. Лезгийрин зурба шаир Саид Кьурагь райондин Кьуьчхуьррин хуьре дидедиз хьана. 2. Къурушрин хьур Кавказдин вири хуьрерилай вине ава. 3. Чубанрихъ галаз хиперин суьруь Сарабаш, Лекьен лугьудай кицIерини хуьзва. 4. Дербентдай Мегьарамдхуьруьз автобус са сятда хквезва. 5. Гьажи Гьуьсейнович Гашаров, Акимов Къурбан Халикьович, Агьед Гьажимурадович Агъаев лезги литературадин тарих чирунал машгъул я.

2-тапшуругъ. Кхьихь. Нуктаяр алай чкайрал хас тIварар эциг.

1. Зи имидиз са гъуьрчен кицI ава. Адан тIвар …………. я.
2. Зи чIехи стха армиядиз тухвана. Ада …………. шегьерда къуллугъзава.
3. Зи дустунин тIвар …………… я.
4. Чна ………….. шегьердин ……………… тIварунихъ галай мектебдин ученикриз кагъазар кхьизва. Абуру чазни кхьизва.
5. Чи хуьр …………… дагъдин ценерив гва. Чи хуьруьн кIаникай ……….. вацI авахьзава.

3-тапшуругъ. КIела, существительнийриз герек тир суалар эциг, гьайванрин лакIабар гьибур ятIа, лагь. Абур кхьенвай къайдадиз фикир це.

1. Гъуьрчез фена Алияр
Галаз тула ЦIаракни.
Хьана пара къекъуьнар —
Гъуьрч акунач кьвалакни.

2. Са къуьр авай Алидихъ,
ТIвар эцигна Япахъан.
ШапIа авай вичихъ,
Вични тир ам Чаплахъан.

(А. Билалов)

4-тапшуругъ. Куь синифда кIелзавай аялрин тIварар алфавитдин къайдада кхьихь.

!

!
1-тапшуругъ. Шикилриз килигна, кIаник квай суалриз жавабар це.

Вуж? Муаллим, ученик, руш.
Вуч? Стол, парта, ктаб.

2-тапшуругъ. Сифте машинрин, ахпа абурухъ гелкъвезвай инсанрин тIварар кхьихь.

Трактор, машин, комбайн, шофёр, комбайнер, тракторист, экскаватор, бульдозер, бульдозерист, экскаваторщик, араба, арабачи, фургъун, фургъунчи.

Вуж? Ни? суалриз жаваб гудай гафари инсанрин, вуч? куь? суалриз жаваб гудай гафари затIарин тIварар къалурда.

3-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай жуьмлерай вуж? вуч? суалриз жаваб гузвай гафар жагъура.

Агъзурралди цIийи мяден, цIийи рекьер, цIийи шегьер, цIийи фабрик, гур заводар, цIийи шахтаяр, туькIуьрун я чи къанунар, чи планар.
Кьуьчхуьр Саид, Етим Эмин, СтIал Сулейман, Хуьруьг Тагьир, Алибег Фатягьов, Алирза Саидов, Ибрагьим Гьуьсейнов лезгийрин тIвар-ван авай шаирар я.

4-тапшуругъ.  Пешейриз талукь тIварар кхьихь.

Директор, рамагбан, трактор, балугъчи, саларбан, багъманчи, хкет, там, маргъухъан, футболист, фитне, харман, тракторист, механик, колхоз, колхозник.

Вуж? ва я вуч? суалриз жаваб гудай тIварариз существительнияр лугьуда.

5-тапшуругъ. ЗатIарин тIварар ихьтин къайдада кхьихь.

1. Инсанар: … … …
2. Школьникдиз герек затIар: … … …
3. Къушар: … … …
4. ТIебиатдин гьалар: … … …

Агьмед, сумка, верч, цIайлапан, муаллим, ктаб, лиф, рагъ, гада, дафтар, ручка, гъетер, диде, цицIиб, къаз, нуькI, резинка, линейка, Пери, дурна, кард, марф, галстук, буба, жив, вах, кIек.

Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

  ЧIала авай гафар мана-метлебдиз, дегиш хьуниз ва жуьмледа тамамарзавай везифайриз килигна, жергейриз пай жеда ва абуруз чIалан паяр лугьуда.

1-тапшуругъ. Агъадихъ галай жуьмлеяр чIалан паяриз разбор ая.

1. Дар чухуррин, тик чархарин арадай чарчардалди авахьзава гуьтIуь вацIар. 2. Гьа икI акъатна гад, атана зул, халкьди тумариз гьазурвал аквазва. 3. Са гуьлуьшан уьлкведа сад-садаз гзаф ихтибарлу, вафалу, зеьметдал рикI алай кьегьал инсанар яшамиш жезвай. 4. Цавар, чилер, гьуьлер куьне атIанва.

Чешне: Существительнияр (затIарин тIварар): цавар, вацIар… Прилагательнияр (затIарин лишан лугьудай гафар): дар, тик… Глаголар (затIунин кар лугьудай гафар): авахьзава…

2-тапшуругъ. КIела. ЗатIарин крар, гьерекатар къалурзавай гафар жагъура. Абуру гьихьтин суалриз жавабар гузватIа, фикир це.

Пакама хьана. Къушари шаддиз манияр лугьуз башламишна. НуькIери тарара хилерилай хилерал хкадарзавай, уьрдегри чпин шарагар къубудин къерехдиз тухвана. ЧIагъари гьарайзава. Чуьлда тракторри цан цазва, колхозчийри чпин кIвалахрик гьерекат кутунва.

3-тапшуругъ. Жумлеяр кхьихь, нуктаяр алай чкайрал лазим тир прилагательнияр эхциг.

1. За рапунихъ чIар хьтин ………. гъал акална. 2. Заз шегьерда лацу чуру квай …….. са итим акуна. 3. Йикъар …….., йифер ………… яргъи хьанва. 4. Чун ……….. дагъдин кьилел акъатна. 5. Им …………., ………….. майдан тир.

Кухтадай гафар: шуькIуь, кьуьзуь, куьруь, яргъи, кьакьан, ачух, зурба.

1-тапшуругъ. Ганвай дибрикай цIийи гафар туькIуьра, акалзавай суффиксарни префиксар герек лишанралди чара ая.

Инсан, итим, келле, кичI, куьче, къадир, къацу, атун, хабар, гьал, фин, чин, мерд, рази.

________________________________________________________________________
Чи-, бан-, хъан- суффиксри инсанрин пешеяр къалурда: туьквенчи, данарбан, гъуьрчехъан.
Суз-, лу-, вал- суффиксри инсанрин къилихар къалурдай гафар арадал гъида: гьаясуз, акьуллу, хъсанвал.
________________________________________________________________________________

2-тапшуругъ. Жуьреба-жуьре суффиксар акализ цIийи гафар арадал гъиз, кхьихь.

Девлет, темягь, намус, акьул, камал, къимет, зигьин, викIегь, игит, къуват, зурба, зегьмет, икрагь, суьгьбет, там, маргь, гъуьрч, фитне, арза, чапла, дана, рамаг, зарафат.

3-тапшуругъ. Суффиксрин ва префиксрин куьмекдалди цIийи гафар туькуьра.

…………..хъан, на…………, …………лу, т…………, ……………….чи, хъ………….., ………………..суз.

4-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай гафар, чешнедиз килигна, кхьихь.

Гафар: кьеривал, кухцун, тацун, къецелай, такIан, ахлад, къахце, тахайбурукай, къудратлувал, талудун, фагьумсузвал, хаталу, рамагбандик.

5-тапшуругъ. Суалриз жавабар це.

1. Гафунин диб квез лугьуда?
2. Гафунин эхир квез лугьуда?
3. Гафунин дувул квез лугьуда?
4. Суффикс гафунин гьихьтин пай я?
5. Префикс квез лугьуда?
6. Гьихьтин префиксдиз инфикс лугьуда?
7. ЦIийи гафар гьикI тукIуьр жезва?
8. Дибдин паярикай кьилиндин гьим я?
9. Префикс, инфикс, суффикс гьикI кхьида?

1-тапшуругъ. Гафар кхьихь, дувулдин кIаникай цIар чIугу.

Къацу, къацувал, къацуз, къацудаказ.
Женг, женгчи, женгчивал.

2-тапшуругъ. Текст кIела. Мукьва гафар жагъурна, абурун дувулар тайинара.

     Чи мектебдиз еке багъ ава. Чун багъдиз гьар юкъуз физва. Чна багъда чавай жедай кIвалахар ийизва. Багъдин  багъманчи Агъаверди я. Ада чаз багъдай ицер ва пIинияр гузва.
Киркарин хуьруьн кIаникай еке къанал физва. А къаналдай колхоздин багълариз ва колхозчийри чпин салариз ятар гузва. Гатун вахтунда аялри къаналда чуьхуьнагар ийизва. Гьайиф хьи, и къаналдин цикай колхозникрин усадьбаяр магьрум я.

3-тапшуругъ.   И гафарикай, талукь эхирар акализ, жуьмлеяр туькIуьра ва кхьихь.

1. Чун, хуьр, туквенчи, Мурад, хьун.
2. Ам, туьквен, кIвалахун, гзаф, йисар, хьун.
3. Мурад, агьалияр, хъсан, рафтарвал, авун.
4. Ам, хуьруьнбур, ара, еке, гьуьрмет, хьун.

4-тапшуругъ.   Агъадихъ галай гафар, дувулрин кIаникай цIар чIугваз, кхьихь.

    Балугъ, балугъчи, балугъчивал; барабар, барабарвал, барабарлу, барабарсузвал; бахт, бахтуни, бахтавар, бахтаварвал, бахтлувал, бахтсузвал; зарар, зарарлу; иеси, иесивал, иесисуз.

1-тапшуругъ. КIела, чIулавдиз кхьенвай гафариз фикир це, абурун диб ва префикс, къалура.

1. Синифдиз муаллим татанмаз, аялар секин жезвачир.
2. Вели такурла, Алидин кефияр чIур жеда.
3. Стха шегьердиз пака хъфида. Зун адакай гзаф нарази тир. Стхадиз зун вичихъ галаз тухуникай са гафни лагьаначир. Гила заз амукьзавайди кIелербанвал авун я.

2-тапшуругъ. Агъадихъ галай гафариз акси мана авай гафар кхьихь.

___________________________________________________________________
Суффикс, префикс, инфикс гафунин дибдик акатзава.
Абур дувулдихъ галкIурна, кхьида.
___________________________________________________________________

3-тапшуругъ. Агъадихъ галай суффиксар квай гафар лагь, ахпа абурурукай жуьмлеяр туькIуьрна, кхьихь.

Суффиксар: -бан, -хъан, -чи, -лу, -суз, -ган.

Чешне: Регъуьн иеси регъуьхъбан я.

4-тапшуругъ. Суалриз жавабар кхьихь.

1. Багъдин иеси вуж я?
2. Чекмечиди вуч кIвалах ийизва?
3. Данаяр ни хуьзва?
4. Акьулдиз кьери инсандиз гьихьтин инсан лугьуда?
5. Фургъун ни гьалзава?

1-тапшуругъ. Гафар гьи паярикай хьанватIа, лагь (къалура).
Чешне: Далдам-чи-ди

Далдамчи, далдамдин, фургъунчиди, колхозчидиз, кефсузбур, хуьруьнви, мектебдин, бахтсуз, саларбан, бахтлувал, бейхабардиз.

2-тапшуругъ. Гафар схемада къалурнавай къайдада кхьихь.

  ЦIарудан, къелечи, хъсанвал, писвал, зулуз, зулу, зулухъ, бейкарвал, шадвал, шадлуди, акьуллудаказ, муаллимвал, космосда, хуругандал, дуствал.

3-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай гафарикай суффиксрин куьмекдалди са дувулдин гафар туькIуьра, ахпа дувулни суффикс чара ийиз, кхьихь.

  Рамаг, фургъун, чекме, гьуьрмет, деллек, салар, гъуьрч, акьул.

4-тапшуругъ. Гафар кIела. Гьар са жергеда ганвай мукьва гафарик квай уртах пай жагъура.

    Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru .