1-тапшуругъ. КIела. Хабардин, суалдин ва эверг гунин жуьмлеяр гьибур ятIа лагь. Кхьихь жуьмлеяр.

 Заз КцIарда са дуст ава. Квез адан тIвар чидани? Адан тIвар Руфет я. За адаз ихьтин кагъаз кхьена.
Играми дуст Руфет!
Ви кагъаз зав агакьна. Зун гзаф шад хьана. Ваз чухсагьул. Вуна заз гатуз КцIардиз атун теклифзава. Зун рази я.
Сагърай. Саламралди ви дуст Нуреддин.
30 сентябрь 2012 йис.
И кагъаз за конвертда туна. Конвертдин далудал адресни кхьен.

2-тапшуругъ. Жуьмлейрин эхирда нукьтIа ва я суалдин ишара эцига.

     Дербент еке шегьер я  Вун Дербентда хьанани  Ана зи стхади кIвалахзава Ада чаз мукьвал-мукьвал кагъазар кхьида Ваз кагъаз кхьиз чидани

3-тапшуругъ. КIела, эхирда авай лишандиз фикир це. Дафтарда кхьихь.

— Вун сятдин шумудаз къарагъзава? — Зун сятдин иридаз къарагъзава.
— Ваз чи райондин тIвар чидани? — Чи райондин тIвар КцIар /…/ я.
— Стха мус хкведа? — Стха гатуз хкведа.

4-тапшуругъ. КIела. Сифте эхирда нукIта авай, ахпа суалдин лишан авай, ахпа эвер гунин лишан авай жуьмлеяр кхьихь.

    Гатуз чи хуьруьн гуьрчегвал ваз акунани? Шагь дагъдин кукIушдаллай живеди цIарцIар гуз аквада. Багълара емишар жеда. НикIера магьсулар агакьда. Ваз, ви чилер гьикьван мублагь ятIа, чидани? Къуй абур мадни мублагь хьурай! Дустар, чи хуьруьз мугьманвилиз ша!

        Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

      Са кар, кIвалах авуниз эвер гузвай жуьмледиз эвер гунин жуьмле лугьуда. Эвер гунин жуьмледин эхирда эвер гунин ишара (!) эцигда. Месела: Ктабар хуьх! Михьидаказ кхьихь!   

1-тапшуругъ. Агъадихъ ганвай жуьмлеяр дуьз кIела, ахпа дафтариз кхьихь.

«Гьазур я зун ви тIвар виниз хуьз, Ватан!» Лезги Нямет

«Рагъ, илифа!
Зи стхаяр, кIвалер къени хьурай куь!» Байрам Салимов

«Къачу карандашни кагъаз,
Илимдивай жемир яргъаз!» СтIал Суьлейман

2-тапшуругъ. Жуьмлеяр эсер ийидайвал кIела, эхирда авай лишанриз килигна, эвер гунин жуьмлеяр чара ая.

Чи халкьдиз вичин Ватан гзаф кIанда
— Аялар, куьне куь Ватан патал вуч ийизва?
— Чун хъсандиз кIелиз ва кIвалахиз алахъзава.
Яшамишрай чи Ватан!

3-тапшуругъ. Агъадихъ галай духтурдин меслятар кIела ва рикIел хуьх. Абур гьихьтин жуьмлеяр ятIа лагь.

1. Недалди вилик гъилер чуьхуьх!
2. ТIуьрдалай кьулухъ сив чуьхуьх!
3. Сарар михьиз хуьх!
4. Аялар, михьи гьавадал къугъугъ!
5. Азарлу хьанмаз духтурдин патав алад!

          Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

    Вичи са квекай ятIани хабар кьадай жуьмледин эхирда суалдин ишара (?) эцигда. Месела: Шегьерда вучар ава? Гьихьтин синиф?

1-тапшуругъ. Сада суалар, сада жавабар кIела.

Гьи чIавуз вуч жеда?

— Гатфар къведа мад садра,
Вуч гъида, лагь, чаз ада?
— Бул цуьквер!
Бес гату чаз вуч гуда,
Низ чида, ни лугьуда?
— Бул къуьлер!
— Акъатна гад, зул къведа,
Бес ада чаз вуч гъида?
— Бул ичер!
— Кьуьд къведа къаяр галай,
Вуч къведа, лагь кван, цавай?
— Бул живер!

2-ташуругъ. И шикилрин кIаник квай суалриз жавабар це. 

 3-тапшуругъ. Жуьмлеяр кIела. Сифте суалриз жавабар це, ахпа кхьихь.

       Аялар мектебдиз кIватI хьана. Зенг яна. Аялар ва муаллим синифдиз гьахьна. Лезги чIалан тарс башламиш хьана.

1. Ина шумуд жуьмле ава?
2. Сад лагьай жуьмледа никай рахазва? Аялрикай вуч лагьанва?
3. Кьвед лагьай жуьмледа квекай раханва?
4. Пуд лагьай жуьмледа никай ва вуч лагьанва?
5. Кьуд лагьай жуьмледа квекай ва вуч лагьанва?

    Рахунарни кхьинар жуьмлейрив жезвайди я. Жуьмле гафарикай жеда. Жуьмледа сад лагьай гаф чIехи гьарфуналди кхьида. Жуьмледин эхирда точка (.) эцигда. Месела: Гадади кIарасар хазва. Руша кIелзава.

1-тапшуругъ. Жуьмлеяр кIела. Гьар са жуьмледа никай лугьузватIа къалурзавай гафар лагь. Абуру гьихьтин суалриз жаваб гузва?

Бубади кIвалахзава.

Бубади сала кIвалахзава.

Бубади мектебдин сала кIвалахзава.

Селмиди кхьизва.

Селмиди тапшуругъ кхьизва.

Селмиди тарсуна тапшуругъ кхьизва.

Джуьмлейра бубадикайни Селмидикай вуч лугьузва?

2-тапшуругъ. КIела. Жуьмлеяр куьтягь жезвай чкаяр тайинара. Жуьмлеяр кхьихь, эхирда герек лишан эциг.

Хешил

       Ханперидиз хешил гзаф кIандай са йифиз адаз ахварай хешил акуна Ханперидив тIур хьанач пакад йифиз Ханпери тIурни гзаф ксана рушаз ахварай хешил ахкунач.

3-тапшуругъ. Агъадихъ галай гафарикай жуьмлеяр туькIуьра.

Зенг, тарс, куьтягь, яна, мектеб, хьана, тапшуругъ, кIелна, фена.

4-тапшуругъ. Никай ва квекай рахазватIа къалурзавай гафар кухтуна, кхьихь. Жуьмледин сифте гаф чIехи гьарфуналди кхьихь.

……………….. кьифер къада.

……………….. ягълух чуьхуьзва.

……………….. багьда кIвалахзава.

……………….. лув гузва.

Кухтадай гафар: нуькIре, каци, ваха, бубади.

      Если у кого-то возникли вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru .

     ЗатIарин лишанар къалурдай гафари «гьихьтин?» ва «гьи?» суалриз жаваб гуда: Гьихьтин кIвал? — Экуь, чIехи, гуьрчег кIвал. Гьи стха? — Хъсан, чIехи, гъвечIи стха.

 ЗатIарин лишанар ибур я: ранг, дад, кIалуб.

1-тапшуругъ.  Шикилриз килиг. «Гьихьтин?» суалдиз жаваб гузвай гафар кхьихь.

2-тапшуругъ.  НукьтIаяр алай чкайрал «гьихьтин?» суалдиз жаваб гудай гафар эхцигиз, дафтарда кхьихь.

…………….. цав, …………….. вацI, ……………. дуст, …………………., памбаг, …………………. цIивин, …………….. йиф, ………………… тар, …………… кIвал, …………… уьлкве, ……………… кагъаз, ……………… перем, ……………. гада, ………………. чай, ………….. яд, ……………… къван.

Кухтадай гафар: вили, дерин, хъсан, хъуьтуьл, чIулав, яргъи, кьакьан, чIехи, яргъа, лацу, михьи, викIегь, ширин, къайи, кIеви.

3-тапшуругъ. КIела. Ранг, дад, кIалуб къалурзавай гафар дафтарда кхьихь.

Лацу живер цIрана, Чилер чIулав хьана. Дар куьчейрай ятар физвай. Ятари куьлуь къванерни тухузва.

4-тапшуругъ. Агъадихъ галай гафарикай гьар садаз къаншар мана авай гаф хкягъа. Абурал суалар эциг. Гафар жуьт-жуьт кхьихь.

Жегьил — …………………., дерин — ………………, ужуз — …………….., гужлу — ………………, пашман — ……………., мичIи -………….., чими — ………….., яргъи — ……………., лацу — ……………, гьяркьуь — ……………… .

Чешне: жегьил — кьуьзуь.

Хкягъун патал гафар: гуьтIуь, чIулав, куьруь, мекьи, экуь, шад, зайиф, даяз, багьа, куьзуь.

5-тапшуругъ. Кхьихь. «Вуч?» суалдиз жаваб гузвай гафарин кIаникай дуьз цIар. «Гьихьтин?» суалдиз жаваб гузвай гафарин кIаникай къекъвей цIар чIугу.

Лацу жив, чIулав цIивин.

Чими гад, мекьи кьуьд.

Ширин хали, туькьуьл чIухлумпI.

КIеви ракь, хъуьтуьл памбаг.

        Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

Тухузва, кхьизва, къарагъна, ацукьда гафари вуч ийизва? вуч авуна? вуч ийида? суалриз жаваб гуда.

1-тапшуругъ. КIела, ахпа вуч ийизва? суалдиз жаваб гузвай жуьмлеяр кхьихь.

   Вечре цицIибар чуьлдиз тухузва. ЦицIибри, цип-цип ийиз, адан гуьгьуьниз чукурзава. Садлагьана чинеруг пайда хьана. Адаз верч тухуз кIанзавай. Рекьяй физвай гадади ам чукурна.

2-тапшуругъ. Ни вуч ийизва? Куь вуч ийизва? суалриз жаваб гузвай жуьмлеяр кIела ва кхьихь.

    Аялри кхьизва. Муаллимди кIелзава. Гадади кIвалахзава. Дидеди хуьрек гьазурзава. КIекре гьарайзава. БалкIанди чукурзава. Тракторди цан цазва.

3-тапшуругъ. КIела, чIулавдиз кхьенвай гафари гьихьтин суалриз жаваб гузватIа, лагь. Вуч ийида? суалрдиз жаваб гуадай гафар суаларни галаз кхьихь.

Чешне: Вуч ийида? — ацукьда.

 КIек

      Чи кIек йифиз къурал ацукьда. Экв малум жедайла, кIекре лувар юзурда, луфлуф ийида, кьил хкажда, кIевиз гьарайда. Ахпа къуралай эвичIда, тварцихъ къекъведа, ада чиликай шарар жагъурда, абур неда.

4-тапшуругъ. Вуч авуна? Суалдиз жаваб гудай гафар кухтуна кхьихь.

Кухтадай гафар: чуьхвена, къарагъна, фена, кIватIна.

Милимат сятдин иридаз _______________ .

Ада чин-гъил, сарар ______________.

Хуьрек тIуьрдалай кьулухъ, ктабар _______________ .

Ахпа ам мектебдиз _________________ .

       Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

     Уьлквейрин, шегьеррин, хуьрерин, гуьлерин, вацIарин тIварар чIехи гьарфунилай башламишна кхьида.

     Месела: Сумгаит, Самур, Шагьнабат, КцIар.

1-тапшуругъ. Суалриз  жавабар це. Ахпа жавабар дафтарда кхьихь.

— Куь хуьруьн тIвар вуч я?

 — Куь райондин тIвар вуч я?

 — Куь къуьнши хуьрер, шегьерар гьибур я?

 — Вун гьи хуьрера ва шегьерра хьана?

 — Ваз гьи шегьерар чида?

 — Ваз гьи вацIар, дагълар чида?

2-тапшуругъ. ЧIехи гьарфунилай башламишна кхьизвай гафар дафтарда кхьихь.

   Зи дуст Къусар райондин Йисаб хуьре яшамиш жезва. Адан тIвар Мирзели я. Зунни Мирзели шаз Бакуда авай. Заз Дербентни акурди я. Адалай анихъ Избербаш, Магьачкъала шегьерар гала. Заз Худатда, Хачмазда, Сумгаитда, Шекида, Огъузда, Исмаиллыда, Къебеледа ва Къубада юлдашар ава.

3-тапшуругъ. КIела. Уьлквейрин, шегьеррин, хуьрерин, гьуьлерин ва вацIарин тIварара чIехи гьарфунин кIаникай цIар чIугу.

 Урусат, Дагъустан, Къуба шегьер, Дербент шегьер, Рутул, Кьурагь, Луткун, ЧIулав гьуьл, Каспий гьуьл, ТпIигъ, ЦIелегуьн, Мискискар, Магьачкъала шегьер, Самур вацI, Сулак вацI, Нева вац, СутIур, Дигагь.

4-тапшуругъ.  КIела. Кхьихь. Бязи гафар чIеъи гьарфунилай вучиз кхьенватIа, лагь.

Лезги халкьдин рикI алай шаир СтIал Сулейман виликан Куьре округдин Агъа СтIалдал дидедиз хьана. Ада Дербентда, Генжеда кIвалахар авуна. Ам, зурба шаир хьиз, неинки Дагъустанда, гьакIни Урусатда ва маса уьлквейрани машгьур хьана.

      Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

  Гьайванрин лакIабар чIехи гьарфунилай кхьида.

   Месела: Алабаш, Мастан, Ругъвац.

1-тапшуругъ: КIела. Гьайванрин лакIабарин кIаникай цIар чIугу.

   Алидбуруз са кицIни са кац авай. Ибурал Алиди тIварар эцигнавай. КицIин тIвар Гимиш тир, кацин тIвар — Мастан. «Гимиш, гимиш!» — лагьана эверайла, кицIи Алидин гуьгъуьниз чукурдай.  Гимиш Алидихъ галаз гьиниз хьайитIани фидай.  Амма Мастан фидачир, кIвале акъваздай, ада кьифер кьадай. Гимишни Мастан туькIуьдачир, сад-садал гьалтайла, кикIидай.

2-тапшуругъ: Квез  гьайванрин гьихьтин лакIабар чидатIа, кхьихь.

КицIер: Бобик,  ________________________________________________________.

Кацер:   _______________________________________________________________.

БалкIанар:  ____________________________________________________________.

Калер:  ________________________________________________________________.

3-тапшуругъ: КIела. Бязи гафар чIехи гьарфунилай вучиз кхьенатIа, лагь.

  Исламаз ЦIарак лугьудай са кицI авай. Ада гурцIулар хана. Абуруз Ислама Алабаш, Сарабаш лакIабар гана. Абур гьамиша гьаятда къугъвадай. Са сеферда Сарабашан тапас гьаятда мух незвай Куьренан кIвачик акатна. ЦIарака Сарабашан тапас, мез гана, сагъар хъувуна.

4-тапшуругъ: Квез чидай гьайванрин лакIабар лагь. Абурукай кьве тIвар кваз кьве жуьмле туькIуьра.

I

Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

Инсанрин тIварарни фамилияр чIехи гьарфунилай башламишна кхьида.

Месела: Агьмедова Суна, Мусаев Раил.

1-тапшуругъ. Шиир кIела. Сифте гадайрин, ахпа рушарин тIварар кхьихь. Абур гьихьтин гьарфунилай кхьидатIа, лагь.

Пакамахъ фадамаз

КIватI хьана аялар:

Наметни Шагьламаз,

Марьямни Алияр,

Ильясни Гуьлпери,

Фикретни Нигер,

Байрамни Гьуьри,

Халумни Пейкер.

СафутI гва садав,

Садавни къужгъур,

Зинбил муькуьдав

Базардай къачур.

Гьазур я вири,

Гьатзава рекье,

Некьияр ири

Бул атIуда къе.

М. Гьажиев

 Гадаяр: ________________________________________________________________________________

Рушар: ________________________________________________________________________________

2-тапшуругъ. КIела. Шаиррин тIварар кхьихь. ЧIехи гьарфунин кIаникай цIар чIугу.

Шаирар

    Лезгийрин чIехи шаирар тир Кьуьчхуьр Саида, Етим Эмина, СтIал Сулеймана, Алибег Фатахова, Хуьруьг Тагьира, Забит Ризванова, Алирза Саидова ва гуьзел чIалар кхьена. Исятда Ибрагьим Гьуьсейнова, Байрам Селимова, Мегьамед Агъади, Арбен Къардаша, Шагь-Эмир Мурадова, Абдуселим Исмаилова, Седакъет Керимовади хъсан шиирар кхьизва.

3-ташуругъ. КIела. Космонавтрин тIварар фамилияр кхьихь.

Космонавтар

   Чи космонавт Юрий Гагарин дуьньяда сифте яз космосдиз экъечIна. Адалай кьулухъ космосдин бушлухра чи гзаф маса космонавтрини лув гана. Ингье абур: Герман Титов, Андриан Николаев, Павел Попович, Валентина Терешкова, Алексей Леонов, Валерий Кубасов, Муса Манаров.

4-тапшуругъ. КIела. ТIварар ва фамилияр кхьихь. Гьар сада вичин хизадикай кхьихь.

Чи хизан

   Чи хизанда вад кас ава: буба, диде, вах, стха ва зун. Бубадин тIвар Салман, дидедин тIвар Секинат я. Стхадин тIвар Фарман, вахан тIвар ФатIимат я. Зи тIвар Межведил я. Чи фамилия Керимов я.

           Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru

  Гафар инанрикай рахадайла вужар? суал гуда.

  Амай гзаф затIарикай рахадайла вучар? суал гуда.

!

1-тапшуругъ.  Агъадихъ галай гафар чешнеда къалурнавайвал кхьихь.

Чешне: вуж?     вужар?

аял      аялар

диде    дидеяр

 Аял, диде, буба, руш, гада, муаллим, духтур, фяле, стха, вах, итим, халу.

2-тапшуругъ. Эвелдай «вужар?», ахпа «вучар?» суалдиз жаваб гудай гафар кхьихь.

КIамар, шегьер, гадаяр, живер, къушар, дустар, мукар, аялар, аскерар, матросар, хуьрер.

3-тапшуругъ. КIела. Шиир кхьихь. Вуч? суалдиз жаваб гузвай гафарин кIаникай са цIар, вучар? суалдиз жаваб гузвай гафарин кIаникай кьве цIар чIугу.

ЦIрана живер,

Авахьна ятар,

АцIана хулер

Акъалтна къацар…

***

Рагъ элкъвезва,

Чими жезва гьава.

Къушар хквезва,

Къекъвезва цава.

4-тапшуругъ. МискIал кIела ва адаз жаваб це. Ахъайнавай гьарфар кухтуна, кхьихь. Вуч? суалдиз жаваб гузвай гафарин кIаникай цIар чIугу.

Лацу кIвал…   ав…йди,

Хъуьт…л  ип…к  гал…йди,

КIу…ни гъве…и са риб я.

ТIва…ни  вичин  ___________ я.

Жавабар: цицIиб (е, а, уь, е, а, ф, чI, р)

!

         Если у кого-то возникнут вопросы по данному уроку или пожелания, пишите в комментарии или на e-mail lezgikids@ya.ru