Камил кIвале къугъвазвай. Адавай хатадай бади хана. КIвале касни авачир. Гада гзаф фикирлу хьана, и арада кIвализ буба хтана.

— Бади ни хана? — хабар кьуна ада.

    Камила, кичIез-кичIез вичивай хана, лагьана.

— Баркалла, — лагьана бубади. — Дуьз лугьун хъсан кар я. Таб авун пис кар я.

Закиев И.Н., Курбанова Ф.Т. «Лезги чIал»
2-синиф, Баку, 2006,-112с

   ЧIехи бубади хтулдиз Лезги театр, Нарын къеле, «Юждаг» университет, ракьун рекьин вокзал ва маса гуьзел дараматар, туьквенар къалурна.

   Ахпа абур ял ягъиз Каспий гьуьлел фена. Галат хьанвай буба дезгедал ацукьна. Балаша сифте яз аквазвай гьуьлуьхъди чукурна: ам и кьил, а кьил авачир майданра экIя хьанвай цин гьамбардиз, лацу фирияр алай гужлу лепейриз, абурал ацукьиз-къарагъиз лув гузвай къугь къушариз гьейранвилелди килигзава. Вилер тух жезвач, серин шагьвар галукьайла, чандиз регьят жезва. 

    Рахунрин ванер хьана, Балаш кьулухъ элкъвена. Адаз ажайиб шикил акуна: кьилел лацу сафутI алай къужа ва гарданда медалар авай яру кицI, къвал-къвала аваз, лепейрив агатзава. Тажуб хьайи гададай гьарай акъатиз са кIам-шам амай: «Яраб и бубади вичин медалар кицIин гардандиз вучиз вегьенватIа?» Жаваб жагъанач, кицI, мез эвисна, Балашаз пис-пис килигзава, чIулунин кьил кьунвай иесидин чиникни серин ква.

     Балашаз абурухъ галаз рахаз кичIе хьана, ам, чукурна, чIехи бубадин патав хтана.

— Буба! Я ба! АтIаниз килиг! – кицI гвай къужа къалурна.

— Гьуьлуьн гьава чIугвазвай яшлу итим я манн, — секиндиз лагьана Магьмуд бубади.

— Бес кицI?! – гьарайна Балаша.

— КицIни гала ман…

— А кицIин гарданда медалар ава, буба!

— Медалар? Гьамни жедай кар я, бала. Тажуб жемир.

— Вучиз?

— Къазанмишна ман.

— ГьикI?! – вилер экъисна, гада кIвачерин тупIарал хкаж хьана.

— Я чан хва, ваз чизва: чи гьукуматдин сергьятар хуьз кицIери куьмек гузва, цIаяр кьунвай чкайрикай инсанар кицIери къутармишзава, дяведа кицIери хер хьанвай аскерриз куьмекзава, душмандин танкар кицIери хъиткьинарзава…

   Бес чаз икьван куьмекарзавай, чи виридалай вафалу дуст тир гьайвандиз гьуьрмет ийидачни?! ГьакI хьайила, вири гьукуматра кицIериз медаларни гузва, чемпионвилин тIварарни.

— Я-я-я! – Балашалай дерин нефес алахьна. — Гъавурда акьуна, буба.

— Ленинград шегьерда (адаз гила мад Санкт-Петербург лугьузва) кицIиз гуьмбетни эцигнава, — хабар гана чIехи бубади.

— КицI инсандилай вилик космосдизни фена, — куьмек гана хтулди.

— Дуьз. Сифте космосдиз фейи кицIерин тIварар вуч тир?

Белкани Стрелка!

    Балаш медалар алай кицIиз мад сефер килигиз фена.

    Хуьруьз хтайла, ада вахариз Дербент шегьердикай маналу суьгьбетарна.

Мегьамед Агьа

— Диде, я диде, цавай къенфетар къвазва! — аламат хьана, за дидедиз гьарайна.

Диде заз лагьана:

— Я чан бала, ам хар я къвазвайди, инихъ ша, ви кьилел алукьайтIа, ваз тIар жеда!

Гьаятдилай къачур къайи лацу къенфетар са гъвечIи геренда зи гъапа цIрана, абурукай яд хьана.

   Гьа икI заз сифте сеферда хар акунай.

   Чи школадихъ лап хъсан сал ава. Ина хъипи буранарни, яру помидорарни, яру чугъундурарни, лацу турпарни, еке келемарни, лап ири картуфарни ава. Ибур вири чи школадин аялри битмишарайбур я. Чаз салар цаз, салан майварин бул бегьер къачуз чи муаллим Сабир Аслановича чирна. Салай бул бегьер къачун патал чун гзаф алахъна.  
   Вахт-вахтунда яд гана, эчIелар эчIена. Чна чи салаз фид хъуьтIуьзни, гатфаризни тухвана. Кьведра вири салаз пер яна. Гатфарихъ пурпу накьвадай газарар, чичIекар, турпар къалиндиз экъечIнавай. Сабир Аслановича чаз и салар кьери авунин тапшуругъ гана. Чна чи муаллимди лагьайвал авуна.
  — Саларихъ, багъдихъ гьамиша гелкъвена кIанда, аялар, — лагьана Сабир муаллимди, — анжах гьа вахтунда бул бегьер къачуз жеда.
     Чна цIи мадни чи сала кIвалахда. Саларбанвилел чи виридан рикI ала.

Гафар: буран — тыква; чугъундур — свёкла; турп — репа; келем — капуста; майва — плод; бул бегьер — обильный урожай; газар — морковь; чичIек — лук.

Суал:  Салай бул бегьер къачун патал аялри гьихьтин кIвалахар авуна? Жуван гафаралди ихтилат ая.

    Зул алукьайла, са бязи къушар чими уьлквейриз куьч жеда, вучиз лагьайтIа абурувай чи чкайра жедай мекьивилериз давам гуз жедач. Чими чкайриз чубарукар, дурнаяр, билбилар ва маса къушар куьч жеда. Къушар куьч жедайла, адет яз, абур луж-луж кIватI жеда, тарарал ацукьда, тамарани чуьллера абур чпиз недай затIуннихъ къвекъведа.

     Лужуник гьикьван гзаф къушар хьайитIа, гьакьван хъсан я. Виш жуьт вилерини виш жуьт япари душман вилив хуьда. Виш кIуфни виш жуьт къармах адан гьужум алудиз гьазур я. Душман сифте низ акуртIа, гьада гьарайда — им чукIукI лугьуз виридаз хабар гун я. Эгер сад са баладик акатайтIа, душмандиз кичIерар гун патал абуру вирида гьарай-эверда.
   Лужуниз вичин къайда ава: абур сад виридан патахъай ва вири садан патахъай экъечIда.

М. Гьажиев

Гафар ва ибараяр: давам гун — выдержать что-либо; луж-луж — стаями, косяками; жуьт — пара, парный; къармах — коготь; гьужум — наступление, атака, нападение.

Суалар:

1. Зулуз къушар вучиз куьч жезва?
2. Къушар куьч хьуниз гьикI гьазур жеда?
3. Куь хуьре хъуьтIуьз гьи къушар амукьзава?

   — Зун вахъ галаз багъ хуьз твах, чан халу, твах ман! — лугьуз, алат тийиз хьана.

   — Вакай за вучда? Вавай багъ хуьз жедач, вун ахварал фида, — лагьана халуди.

   Амма Семед алатнач.

  — Вуна зун твах, зун ксудач, — лагьана Семеда. Эхирни Байрам халу рази хьана.

  — Де хъсан я, къе нянихъ ша. Акван вакай гьихьтин къаравул жедатIа! — лагьана ада.

   Багъ секин тир, гьич ван-сес авачир. Байрам халуни Семед са кьадар вахтунда ихтилатар ийиз ацукьна. Ахпа халу чардахдик акьахна. Са ван-сес акъатайтIа, вичиз хабар це, лагьана ада.

   Семед, вич йифди ксун тавуна гьикI акъвазнатIа, вичи халудихъ галаз багъда къаравулвал гьикI авунатIа, пака аялриз ахъайда лугьуз, фикирар ийиз ацукьна.

   Варз экъечIна. Семед, далудихъди къаткана, вацраз килигиз хьана. Са гзаф килигна вацраз, эхир адаз акваз-акваз вацракай элкъвена кIукI атIанвай къарпуз хьана.

   Ажеб хъсан къарпуз тушни! Яру-яру цIай хьтинди я.

   Семедаз ам къачуз кIан хьана, ада гъил яргъи авуна, амма сакIани гъил агакьнач.

   Садлагьана сада адан къуьне эцяна, гуьгъуьнал алаз япарихъ халудин ван галукьна:

  — Пагь, ажеб хъсан къаравулвал ийизвачни вуна!

   Семед къудгъунна къарагъна, ада вилер тIушунна.

   КилигайтIа, вилик халу акъвазнава, цава варз амач: рагъ экъечIнава. Халу хъуьрена. Семедаз тIимил регъуь хьана.

          Мирзедини Керима векь язавай. Абуруз са кIунтIунин кIаняй туртурдин муг жагъана. Шарагриз тIуьн гваз хтайла, туртурдиз акуна хьи, элкъвена мукан къваларив гвай векь вири янава. Туртурди вичин шарагриз лагьана: «Чан шарагар, чи кьилел бала атанва! Секиндиз, кисна ацукь, тахьайтIа куь эхир пуч жеда. Нянихъ, мичIи хьайила,за куьн маса чкадиз тухуда».

       Туртурдин шарагри, векь ягъайла, кьуд пад ачух хьана, экуь хьана лугьуз, шадвал ийизвай ва чпи-чпиз лугьузвай: «Диде кьуьзуь я, гьавиляй адаз чна шадвал авуна кIанзавач.» Шарагри, мукай кьил экъисна, ишигъдал шадвал ийиз, макьамар ягъиз, чIив-чIив ийиз башламишна. И арада Назима, Камила ва Рашида бичинчийриз нисинин фу гъана. Абуруз шарагрин ван хьана…

Гафар ва ибараяр: векье – на лугу; туртур – перепёлка; шарагар – птенцы; пуч хьун – погибнуть; ачух хьун – открываться; бичинчи – косарь, жнец.

Суалриз тамам жавабар це:

1. Туртурдин муг гьина авай?

2. Мукал хтайла, туртурдиз вуч акунай?

3. Дидеди вичин шарагриз вуч лагьанай?

4. Шарагри вуч авунай?

5. Ахпа вуч хьана?